ความไวต่อสารเคมี Deltamethrin 0.05% ของยุงก้นปล่อง Anopheles dirus ในพื้นที่อำเภอบัวเชด จังหวัดสุรินทร์
คำสำคัญ:
ความไว, ยุงก้นปล่อง, มาลาเรียบทคัดย่อ
โรคไข้มาลาเรีย เป็นปัญหาสำคัญด้านสาธารณสุขในหลายประเทศ โดยเฉพาะในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้รวมทั้งประเทศไทย พาหะนำโรคสำคัญในการแพร่กระจายเชื้อไข้มาลาเรีย คือ ยุงก้นปล่องสกุล Anopheles การศึกษานี้เป็นการศึกษาเชิงทดลอง มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาความไวของยุงก้นปล่อง Anopheles dirus ต่อสารเคมี deltamethrin 0.05% ในพื้นที่อำเภอบัวเชด จังหวัดสุรินทร์ โดยนำยุงก้นปล่อง Anopheles dirus จากแหล่งธรรมชาติ จำนวน 34 ตัว มาทดสอบความไวต่อสารเคมี deltamethrin 0.05% ในห้องปฏิบัติการตามเกณฑ์ขององค์การอนามัยโลก วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้สถิติเชิงพรรณนา ได้แก่ ความถี่ ร้อยละ เพื่ออธิบายอัตราการสลบและอัตราตาย สถิติเชิงอนุมานใช้การวิเคราะห์ probit analysis เพื่อคำนวณค่าช่วงเวลาที่ทำให้ยุงสลบร้อยละ 50 (KT50) ผลการศึกษาพบว่า หลังสัมผัสสารเคมี deltamethrin 0.05% เป็นเวลา 20 นาที ยุงสลบร้อยละ 15.63 และหลังสัมผัสสารเคมี deltamethrin 0.05% เป็นเวลา 40 50 และ 60 นาที ยุงสลบร้อยละ 100 ทั้ง 3 ช่วงเวลา ค่าช่วงเวลาที่ทำให้ยุงสลบร้อยละ 50 (KT50) เท่ากับ 23.06 นาที เมื่อนำยุงที่สลบไปเลี้ยงต่อ 24 ชั่วโมง พบว่า อัตราตายของยุงอยู่ที่ร้อยละ 100 แสดงว่ายุงก้นปล่อง Anopheles dirus ในพื้นที่ศึกษา มีความไวต่อสารเคมี deltamethrin 0.05% ดังนั้น สารเคมี deltamethrin 0.05% จึงมีประสิทธิภาพที่จะนำมาใช้กำจัดยุงก้นปล่อง Anopheles dirus ได้ แสดงให้เห็นว่าสารเคมี deltamethrin 0.05% สามารถนำไปใช้ในการวางแผนควบคุมยุงพาหะของโรคไข้มาลาเรียในพื้นที่ให้มีประสิทธิภาพ ทั้งนี้ ควรเฝ้าระวังความไวของยุงก้นปล่องต่อสารเคมีอย่างต่อเนื่อง เพื่อป้องกันการเกิดภาวะดื้อต่อสารเคมี
เอกสารอ้างอิง
World Health Organization. World malaria report 2024 [internet]. 2024 [cited 2025 February 14]. Available from: https://www.who.int/teams/global-malaria-programme/reports/world-malaria-report-2024
กรมควบคุมโรค. โครงการกำจัดโรคมาลาเรียประเทศไทย [อินเตอร์เน็ต]. 2566 [เข้าถึงเมื่อ 2567 ตุลาคม 20]. เข้าถึงได้จาก: https://malaria.ddc.moph.go.th/malariar10/home.php
The Roll Back Malaria Partnership. The global malaria action plan for a malaria-free world [internet]. 2008 [cited 2024 October 20]. Available from: https://www.afro.who.int/sites/default/files/2017-06/Gmapfull.pdf
Trung HD, Bortel WV, Sochantha T, Keokenchanh K, Briët OJ, Coosemans M. Behavioural heterogeneity of Anopheles species in ecologically different localities in Southeast Asia: a challenge for vector control. Trop Med Int Health 2005;10(3):251-62.
Sinka ME, Bangs MJ, Manguin S, Chareonviriyaphap T, Patil AP, Temperley WH, et al. The dominant Anopheles vectors of human malaria in the Asia-Pacific region: occurrence data, distribution maps and bionomic précis. Parasit & Vectors 2011;4:89.
กองมาลาเรีย กรมควบคุมโรคติดต่อ.คู่มือการใช้เดลตามิทรินในการควบคุมมาลาเรีย [อินเตอร์เน็ต]. 2540 [เข้าถึงเมื่อ 2567 ตุลาคม 30]. เข้าถึงได้จาก: https://e-lib.ddc.moph.go.th/pdf/Metamitrin/Metamitrin.pdf
World Health Organization. Global plan for insecticide resistance management in malaria vectors [internet]. 2012 [cited 2024 October 20]. Available from: https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/78095/W
World Health Organization. Standard operating procedure for testing insecticide susceptibility of adult mosquitoes in WHO tube tests [internet]. 2022 [cited 2024 November 3]. Available from: https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/352316/9789240043831-eng.pdf
Pemo D, Komalamisra N, Sungvornyothin S, Attrapadung S. Efficacy of three insecticides against Anopheles dirus and Anopheles minimus, the major malaria vectors, in Kanchanaburi province, Thailand. Southeast Asian J Trop Med Public Health 2012;43(6):1339–45.
Marcombe S, Bobichon J, Somphong B, Phommavan N, Maithaviphet S, Nambanya S, et al. Insecticide resistance status of malaria vectors in Lao PDR. PLoS ONE 2017;12(4):1–13.
Saeung M, Ngoen-Klan R, Yan C, Kerdsawang J, Nararak J, Manguin S, et al. Effects of mosquito age and batch size on knockdown and mortality of laboratory-reared Anopheles dirus, Anopheles minimus, and wild-caught Anopheles harrisoni (Diptera: Culicidae) exposed to transfluthrin using WHO tube and CDC bottle bioassay. Journal of Medical Entomology 2024;61(2):427–41.
องค์การกองทุนสัตว์ป่าโลกสากล สำนักงานประเทศไทย. คู่มือการจัดการสวนยางพาราอย่างยั่งยืนสำหรับเกษตรกรรายย่อย เพื่อมุ่งสู่มาตรฐานการจัดการป่าไม้อย่างยั่งยืน (FSCTM) [อินเตอร์เน็ต].2564 [เข้าถึงเมื่อ 2568 พฤษภาคม 8]. เข้าถึงได้จาก: https://wwfasia.awsassets.panda.org/downloads/1__e_book__wwf_sr4sh_edit_20211116_nk_ss_1.pdf
Hemingway J, Hawkes NJ, McCarroll L, Ranson H. The molecular basis of insecticide resistance in mosquitoes.Insect Biochem Mol Biol 2004;34(7):653–65.
Balabanidou V, Kampouraki A, MacLean M, Blomquist GJ, Tittiger C, Juárez MP, et al. Cytochrome P450 associated with resistance to pyrethroids metabolizes cuticular hydrocarbons in Anopheles gambiae. PNAS 2016;113(33):9268–73.
Vontas J, Kioulos E, Pavlidi N, Morou E, della Torre A, Ranson H. Insecticide resistance in the major dengue vectors Aedes albopictus and Aedes aegypti. Pesticide Biochemistry and Physiology 2012;104(2):126–31.
Li X, Schuler MA, Berenbaum MR. Molecular mechanisms of metabolic resistance to synthetic and natural xenobiotics. Annu Rev Entomol 2007;52(1):231–53.
Sumarnrote A, Overgaard HJ, Marasri N, Fustec B, Thanispong K, Chareonviriyaphap T, et al. Status of insecticide resistance in Anopheles mosquitoes in Ubon Ratchathani province, Northeastern Thailand. Malaria Journal 2017;16(1):1–13.
Pimnon S, Bhumiratana A. Adaptation of Anopheles vectors to anthropogenic malaria-associated rubber plantations and indoor residual spraying: establishing population dynamics and insecticide susceptibility. Can J Infect Dis Med Microbiol 2018:9853409.
วนิดา เลิศวิจิตรธนา, ชูศักดิ์ ประสิทธิสุข. ความไวและความต้านทานของยุงก้นปล่อง Anopheles (Cellia) dirus สามสายพันธุ์จากท้องถิ่น ต่อดีดีทีและสารฆ่าแมลงบางชนิด [วิทยานิพนธ์วิทยาศาสตรมหาบัณฑิต]. กรุงเทพฯ: จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย; 2529.
Mya MM, Thaung S, Than Kyi NT, Hsan Oo KA, Oo NN. Distribution, survivability and susceptibility status of Anopheles mosquitoes in Kamamaung Township, Kayin State in Myanmar. MEJAST 2024;7(1):146–62.
Zhong D, Aung PL, Mya MM, Wang X, Qin Q, Soe MT, et al.Community structure and insecticide resistance of malaria vectors in northern-central Myanmar. Parasit Vectors 2022;15(1):155.
Chaumeau V, Cerqueira D, Zadrozny J, Kittiphanakun P, Andolina C, Chareonviriyaphap T, et al. Insecticide resistance in malaria vectors along the Thailand-Myanmar border. Parasit & Vectors 2017;10:165.
Sumruayphol S, Chaiphongpachara T, Samung Y, Ruangsittichai J, Cui L, Zhong D, et al. Seasonal dynamics and molecular differentiation of three natural Anopheles species (Diptera: Culicidae) of the Maculatus group (Neocellia series) in malaria hotspot villages of Thailand. Parasites & Vectors 2020;13:574.
Saeung A. Anopheles (Diptera: Culicidae) species complex in Thailand: identification, distribution, bionomics and malaria-vector importance. International Journal of Parasitology Research. 2012;4(1):75–82.
Marasri N, Overgaard HJ, Sumarnrote A, Thanispong K, Corbel V, Chareonviriyaphap T. Abundance and distribution of Anopheles mosquitoes in a malaria endemic area along the Thai-Lao border. Journal of Vector Ecology 2017;42(2):325–34.
Yanmanee S, Seethamchai S, Kuamsab N, Karaphan S, Suwonkerd W, Jongwutiwes S, et al. Natural vectors of Plasmodium knowlesi and other primate, avian and ungulate malaria parasites in Narathiwat Province, Southern Thailand. Sci Rep 2023;13:8875.
ดาวน์โหลด
เผยแพร่แล้ว
รูปแบบการอ้างอิง
ฉบับ
ประเภทบทความ
สัญญาอนุญาต
ลิขสิทธิ์ (c) 2025 สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 9 จังหวัดนครราชสีมา
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
บทความที่ลงพิมพ์ในวารสารวิชาการสำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 9 จังหวัดนครราชสีมา ถือว่าเป็น
ลิขสิทธิ์ สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 9 จังหวัดนครราชสีมา
