การดื้อต่อสารเคมีทีมีฟอสของลูกน้ำยุงลายบ้านจากพื้นที่เสี่ยงโรคไข้เลือดออกในประเทศไทย
คำสำคัญ:
สารเคมีทีมีฟอส, ลูกน้ำยุงลายบ้าน, พื้นที่เสี่ยงโรคไข้เลือดออก, อัตราการดื้อบทคัดย่อ
สารเคมีทีมีฟอสหรือทรายอะเบทถูกใช้อย่างแพร่หลายในการควบคุมลูกน้ำยุงลายบ้าน งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาการดื้อต่อสารเคมีทีมีฟอสของลูกน้ำยุงลายบ้านจากพื้นที่เสี่ยงโรคไข้เลือดออกในประเทศไทย เก็บตัวอย่างลูกนํ้ายุงลายบ้านในบ้านเรือน ร้อยละ 21.2–64.0 (จาก 207–164 หลังของบ้านเรือนทั้งหมดต่อพื้นที่ศึกษา) ทดสอบการดื้อของลูกน้ำยุงลายบ้านต่อสารเคมีทีมีฟอสที่ระดับความเข้มข้น 0.0015–0.048 mg/L ด้วยวิธีขององค์การอนามัยโลก โดยวิเคราะห์ค่าความเข้มข้นของสารเคมีที่เป็นเหตุทำให้สัตว์ทดลองร้อยละ 50 (lethal concentration: LC50) ตายลง และอัตราการดื้อต่อสารเคมีทีมีฟอส (resistance ratio: RR) จากการศึกษา พบว่าสารเคมีทีมีฟอสให้อัตราตายเฉลี่ยของลูกน้ำยุงลายบ้านในห้องปฏิบัติการร้อยละ 15.00 (±3.83–100) และมีค่า LC50 เท่ากับ 0.005 mg/L ส่วนลูกน้ำยุงลายบ้าน จากพื้นที่ศึกษา 9 จังหวัด ได้แก่ ลำพูน นครราชสีมา กาญจนบุรี มหาสารคาม พิษณุโลก นครปฐม จันทบุรี ตราด และชุมพร โดยคัดเลือกพื้นที่ศึกษาที่เป็นพื้นที่เสี่ยงโรคไข้เลือดออกที่มีการรายงานผู้ป่วยไข้เลือดออกสูง ระหว่างปี พ.ศ. 2557–2563 พบอัตราตายเฉลี่ยร้อยละ 0–100 และมีค่า LC50 ระหว่าง 0.016–0.038 mg/L อัตราตายเฉลี่ยมีความแตกต่างอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p < 0.05) จากการทดสอบพบว่า ลูกน้ำยุงลายบ้านจาก 9 จังหวัด มีค่า RR อยู่ระหว่าง 3.20–7.60 โดยพบว่าลูกน้ำยุงลายบ้านจาก 4 จังหวัด ได้แก่ นครราชสีมา กาญจนบุรี นครปฐม และชุมพร มีค่า RR < 5 แสดงว่ามีระดับการดื้อต่อสารเคมีทีมีฟอสต่ำ ส่วนลูกน้ำยุงลายบ้านจาก 5 จังหวัด ได้แก่ จันทบุรี มหาสารคาม พิษณุโลก ตราด และลำพูน มีค่า RR อยู่ระหว่าง 5–10 แสดงว่ามีระดับการดื้อต่อสารเคมีทีมีฟอสปานกลาง ดังนั้นการควบคุมลูกน้ำยุงลายบ้าน จึงควรลดการใช้และหมุนเวียนกลุ่มสารสำหรับชะลอการดื้อต่อสารเคมีทีมีฟอส เช่น การใช้แบคทีเรีย ชนิด Bacillus thuringiensis israelensis (Bti) หรือสารควบคุมการเจริญเติบโต (IGRs) ในการกำจัดลูกน้ำยุงลายบ้าน เพื่อป้องกันการระบาดของโรคไข้เลือดออกได้อย่างมีประสิทธิภาพ
เอกสารอ้างอิง
สำนักระบาดวิทยา กรมควบคุมโรค. รายงานโรคในระบบเฝ้าระวัง 506 DHF Total [อินเตอร์เน็ต]. 2565 [เข้าถึงเมื่อ 2565 ธันวาคม 10]. เข้าถึงได้จาก: http://doe.moph.go.th/surdata/506wk/y65/d262766_4765.pdf.
สำนักระบาดวิทยา กรมควบคุมโรค. แนวทางการรายงานโรคที่มีความสำคัญสูง ประเทศไทย. พิมพ์ครั้งที่ 1. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์ชุมนุมสหกรณ์การเกษตรแห่งประเทศไทย จำกัด; 2555.
Chareonviriyaphap T, Bangs MJ, Suwonkerd W, Kongmee M, Corbel V, Ngoen-Klan R. Review of insecticide resistance and behavioral avoidance of vectors of human diseases in Thailand. Parasites & Vectors. 2013;6:28.
Nachaiwieng W, Yanola J, Chamnanya S, Lumjuan N, Somboon P. Efficacy of five commercial household insecticide aerosol sprays against pyrethroid resistant Aedes aegypti and Culex quinquefasciatus mosquitoes in Thailand. Pestic Biochem Physiol 2021;178:104911.
กองโรคติดต่อนำโดยแมลง กรมควบคุมโรค. รายงานการทดสอบความไวยุงลายบ้านพาหะนำโรค[อินเตอร์เน็ต]. 2565 [เข้าถึงเมื่อ 2565 ธันวาคม 10]. เข้าถึงได้จาก: https://drive.google.com/drive/ folders/1Kzxz3iEgyAzNpIDSEWJ0QTy_eVoS7FJY.
World health organization. Instruction for determining the susceptibility or resistance of mosquito larvae to insecticides. [Internet]. Organisation mondiale de la sante; 1981 [cited 2022 December 10]. Available from: https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/69615/WHO_VBC_81.807_eng.pdf? sequence=1&isAllowed=y
เจนจิรา จันสุภา, สุธาสินี มาแดง, กาญจนา โกติทิพย์. ความต้านทานลูกน้ำยุงลายบ้านอิจิปไตย์พาหะนำโรคไข้เลือดออกต่อสารเคมีเทมีฟอส ในพื้นที่ 8 จังหวัดภาคเหนือ ปี 2558-2559. วารสารสาธารณสุขล้านนา 2560;13(2):28–34.
บุญเทียน อาสารินทร์, ประสิทธิ์ รามะโคตร, วราภรณ์ อุ่นนาวิน, ปิยานุช พามา, ไสว โพธิมล. การดื้อต่อสารทีมีฟอสของลูกนํ้ายุงลายบ้านในพื้นที่สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 8 จังหวัดอุดรธานี. วารสารควบคุมโรค 2562;45(4):431–38.
เกรียงศักดิ์ เจตนะจิตร, ประชุมพร เลาหประเสริฐ, พรรณเกษม แผ่พร. ความคงทนของทรายเคลือบสารทีมีฟอส 1% ในการกำจัดลูกน้ำยุงลายบ้านในอำเภอหันคา จังหวัดชัยนาท. วารสารควบคุมโรค2552;35(3):200–5.
สัญญา พระพิชิต, ประชุมพร เลาห์ประเสริฐ, พรรณเกษม แผ่พร. ประสิทธิภาพความเป็นพิษและความคงทนของทรายเคลือบสารทีมีฟอส จุลินทรีย์ และสารโนวาลูรอนต่อลูกน้ำยุงลายบ้าน อำเภอแสวงหา จังหวัดอ่างทอง. วารสารวิชาการสาธารณสุขชุมชน 2562;5(1):111–22.
บุญชม ศรีสะอาด. การวิจัยเบื้องต้น. พิมพ์ครั้งที่ 10. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์สุวีริยาสาส์น; 2560.
World health organization. Guidelines for laboratory and field testing of mosquito larvicides. [Internet]. Communicable disease control, Prevention and eradication WHO Pesticide evaluation scheme; 2005 [cited 2022 December 10]. Available from: https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/69101/ WHO_CDS_WHOPES_GCDPP_ 2005.13.pdf?sequence=1
World Health Organization. Monitoring and managing insecticide resistance in Aedes mosquito populations. Interim guidance for entomologists [Internet]. 2016 [cited 2022 December 10]. Available from:https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/204588/WHO_ZIKV_VC_16.1_eng.pdf? sequence=2&isAllowed=y.
Abbott W.S. A method of computing the effectiveness of an insecticide. Journal of Economic Entomology 1925;18(2):265–67.
Saeung M, Ngoen-Klan R, Thanispong K, Muenworn V, Bangs MJ, Chareonviriyaphap T. Susceptibility of Aedes aegypti and Aedes albopictus (Diptera: Culicidae) to Temephos in Thailand and Surrounding Countries. J Med Entomol 2020;57(4):1207–20.
วศิน เทพเนาว์, นที ชาวนา, ดอกรัก ฤทธิ์จีน, สำราญ ปานขาว. ความไวต่อสารเคมีฆ่าแมลง (Temephos, Alphacypermethrin, Deltamethrin, Lamda-cyhalothrin และCypermethrin) ของยุงลายบ้าน Aedes aegypti ในพื้นที่จังหวัดบุรีรัมย์. วารสารวิชาการสำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 9 จังหวัดนครราชสีมา 2561;24(2):17–25.
นิธิพัฒน์ มีโภคสม. การสังเคราะห์ข้อมูลระดับความไวของลูกน้ำยุงลายต่อสารทีมีฟอสในภาคเหนือตอนล่างของประเทศไทย ปี พ.ศ.2551-2561. วารสารวิชาการป้องกันควบคุมโรค สคร.2 พิษณุโลก2563;7(1):57–68.
ดาวน์โหลด
เผยแพร่แล้ว
รูปแบบการอ้างอิง
ฉบับ
ประเภทบทความ
สัญญาอนุญาต
ลิขสิทธิ์ (c) 2025 สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 9 จังหวัดนครราชสีมา
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
บทความที่ลงพิมพ์ในวารสารวิชาการสำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 9 จังหวัดนครราชสีมา ถือว่าเป็นลิขสิทธิ์ สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 9 จังหวัดนครราชสีมา
