ผลของโปรแกรมสุขศึกษาในการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมป้องกันโรคพยาธิใบไม้ตับ และมะเร็งท่อน้ำดีในกลุ่มอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) อำเภอกันทรารมย์ จังหวัดศรีสะเกษ

Thawatchai Toemjai; Sa-nguan  Phayard

Authors

Thawatchai Toemjai Sirindhorn College of Public Health, Ubon Ratchathani Province, Faculty of Public Health and Allied Health Sciences, Praboromarajchanok Institute
Sa-nguan Phayard Kanthararom District Public Health Office

Keywords:

Health belief, Liver fluke infection, Cholangiocarcinoma, Village health volunteer

Abstract

Background: Liver fluke infection and cholangiocarcinoma remain major public health problems in northeastern Thailand, requiring proactive community-based prevention strategies. Developing a health education program tailored to the local context is therefore essential to enhance knowledge, awareness, and sustainable preventive behaviors.

Objective: To examine the effects of a health education program on knowledge, health beliefs, preventive behaviors, and the rate of liver fluke egg detection.

Material and Methods: This quasi-experimental study was conducted among 80 village health volunteers in Kanthararom District, Si Sa Ket Province. Participants were randomly assigned into an experimental group (n = 40) and a comparison group (n = 40). The intervention consisted of a health education program, and data were collected using a structured interview questionnaire. Data were analyzed using descriptive statistics (frequency, percentage, mean, standard deviation) and inferential statistics (Paired t-test, Independent t-test, McNemar’s test, and Chi-square test). Statistical significance was set at 0.05.

Results: After the intervention, the experimental group demonstrated significantly higher mean scores in knowledge, perceived susceptibility, perceived severity, perceived benefits, cues to action, self-efficacy, and preventive practices compared with both baseline and the comparison group (p < 0.001). Perceived barriers significantly decreased (p < 0.001). Additionally, the prevalence of liver fluke eggs in the experimental group decreased from 100.0% to 10.0% (p < 0.001), whereas no significant change was observed in the comparison group.

Conclusion: The health education program based on the Health Belief Model was effective in improving preventive behaviors against liver fluke infection and cholangiocarcinoma among village health volunteers. The program can be effectively applied to populations living in high-prevalence areas, particularly those with raw fish consumption behaviors.

References

Buathong S, Charoensuk L, Suwannahitatorn P. The Past and Present Situation of Opisthorchis viverrini Infection in Thailand: The Situation of Opisthorchis viverrini Infection in Thailand. Vajira Med J. 2024;68(2):e267381

สถาบันมะเร็งแห่งชาติ. สถิติโรคมะเร็งในประเทศไทย [อินเทอร์เน็ต]. กรุงเทพฯ: สถาบันมะเร็งแห่งชาติ; 2568 [สืบค้นเมื่อ 2 ก.พ. 2568]. เข้าถึงได้จาก: https://nci.go.th/th/cancer_record/ cancer_rec1.html

วีระพล วิเศษสังข์, ณรงค์ วราพุฒ, รัตนาภรณ์ วราพุฒ. 4 ป. 1 ข. บ่เป็นโรคพยาธิใบไม้ตับ. จุลสารศูนย์ประสานงานโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี. 2565;7(18):9-11.

Perakanya P, Ungcharoen R, Worrabannakorn S, Ongarj P, Artchayasawat A, Boonmars T, et al. Prevalence and Risk Factors of Opisthorchis viverrini Infection in Sakon Nakhon Province, Thailand. Trop Med Infect Dis. 2022;7(10):313. doi.org/10.3390/tropicalmed7100313

Prueksapanich P, Piyachaturawat P, Aumpansub P, Ridtitid W, Chaiteerakij R, Rerknimitr R. Liver Fluke-Associated Biliary Tract Cancer. Gut Liver. 2018;12(3):236– 45. doi.org/10.5009/gnl17102

International Agency for Research on Cancer. Thailand: Globocan 2022 Fact Sheet [Internet]. Lyon: International Agency for Research on Cancer; 2022 [cited 2025 Feb 2]. Available from: https://gco.iarc. who.int/media/globocan/fact sheets/populations/764-thailand-fact-sheet.pdf

กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ. กรม สบส. เผย ภาค อีสาน นิยม กิน ปลา ดิบ สูงสุด เสี่ยงพยาธิ ใบไม้ ตับ มะเร็งท่อน้ำดี หนุน อสม. แนะสุขบัญญัติล้าง ปรุงสุก สะอาด [อินเทอร์เน็ต]. นนทบุรี: กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ; 2566. [สืบค้นเมื่อ 2 ก.พ. 2568]. เข้าถึงได้จาก: https://www.hss.moph.go.th/show_topic. php?id=5619

กรมควบคุมโรค. คู่มือ อสม. หมอประจำ บ้าน ด้านการเฝ้าระวัง ป้องกัน และ ควบคุมโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี [อินเทอร์เน็ต]. นนทบุรี: กรม ควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข; 2563. [สืบค้นเมื่อ 2 ก.พ. 2568]. เข้าถึงได้จาก: https://ddc.moph.go.th/uploads/ publish/1057720201009062730.pdf

Prakobwong S, Charoensuk L, Chaipibool S, et al. One Health integrated strategies for sustainable control of Opisthorchis viverrini infections in rural endemic areas of Thailand. Infect Dis Poverty. 2025; 14:42. doi.org/10.1186/ s40249-025-01315-7

กรมควบคุมโรค. แผนยุทธศาสตร์ ทศวรรษกำจัดปัญหาพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี ปี 2559-2568).กรุงเทพฯ: กระทรวงสาธารณสุข; 2559.

สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดศรีสะเกษ. รายงานผลการดำเนินงานคัดกรองมะเร็งตับและมะเร็งท่อน้ำดี จังหวัดศรีสะเกษ ประจำปี 2567. ศรีสะเกษ: สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดศรีสะเกษ; 2568.

กรมควบคุมโรค. แนวทางการควบคุมโรค พยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี. กรุงเทพฯ: กระทรวงสาธารณสุข; 2568.

Sornpom J, Suwannatrai AT, Suwannatrai K, et al. Influence of misconceptions and inappropriate eating behaviors on Opisthorchis viverrini infection among at-risk populations undergoing cholangiocarcinoma screening in Northeastern Thailand. Parasitol Res. 2023;122(12):3131–8. doi.org/10.1007/s00436-023-08003-1

วีรวัฒน์ รัศมี. แบบแผนความเชื่อด้าน สุขภาพกับพฤติกรรมการป้องกันโรคพยาธิใบไม้ตับของประชาชนในเขตโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านสมบูรณ์ อำเภอขุขันธ์ จังหวัดศรีสะเกษ. วารสารอนามัยสิ่งแวดล้อมและสุขภาพชุมชน. 2568;9(3):498–506.

สำนักงานสาธารณสุขอำเภอกันทรารมย์. รายงานข้อมูลอำเภอกันทรารมย์ ปี 2567.

ศรีสะเกษ: สำนักงานสาธารณสุข จังหวัดศรีสะเกษ; 2568.

จิรารัตน์ สิงทองทัศน์, วรพจน์ พรหมสัตยพรต, พัดชา หิรัญวัฒนกุล. ผลของโปรแกรมการส่งเสริมความรอบรู้ด้านสุขภาพเพื่อป้องกันโรคพยาธิใบไม้ตับ ตำบลเหล่าหมีอำเภอดอนตาล จังหวัดมุกดาหาร. วารสารวิชาการสาธารณสุขชุมชน. 2565;8(3):131–142.

Cohen J. Statistical power analysis for the behavioral sciences. 2nd ed. Hillsdale (NJ): Lawrence Erlbaum Associates; 1988.

Flanagan JM, Beck CT. Polit & Beck’s nursing research: generating and assessing evidence for nursing practice. 12th ed. Philadelphia (PA): Wolters Kluwer; 2024.

Jones CL, Jensen JD, Scherr CL, Brown NR, Christy K, Weaver J. The Health Belief Model as an explanatory framework in communication research: exploring parallel, serial, and moderated mediation. Health Commun. 2015;30(6):566–76. doi:10.1080/

2013.873363

Bloom BS, Engelhart MD, Furst EJ, Hill WH, Krathwohl DR. Taxonomy of educational objectives: The classification of educational goals. Handbook I: Cognitive domain. New York: David McKay; 1956.

Best JW. Research in education. 4th ed. New Jersey: Prentice Hall; 1981.

Alyafei A, Easton-Carr R. The Health Belief Model of Behavior Change. StatPearls [Internet]. 2024 [cited 2025 Nov 4]. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NBK606120/

Moradi Z, Tavafian SS, Kazemi SS. Educational intervention program based on health belief model and neckpain prevention behaviors in school teachers in Tehran. BMC Public Health. 2022; 22:1501. doi:10.1186/s12889-022-13873-8

ภูนรินทร์ สีกุด, ฐิติมา ศิริภาร์, ชาลินี ปลัดพรม. ผลของโปรแกรมสุขศึกษาโดยการประยุกต์ใช้ทฤษฎีแบบแผนความเชื่อด้านสุขภาพผ่านแอพพลิเคชั่นไลน์เพื่อการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการป้องกันโรคพยาธิใบไม้ตับและโรคมะเร็งท่อน้ำดีในประชาชน ตำบลหนองระเวียง อำเภอเมือง จังหวัดนครราชสีมา. ใน: การประชุมวิชาการระดับชาติวิทยาลัยนครราชสีมา ครั้งที่ 7; 23 พฤษภาคม 2563; จังหวัดนครราชสีมา. นครราชสีมา: วิทยาลัยนครราชสีมา; 2563.

เกียรติคุณ มูลทรา และอรุณ บุญสร้าง. ผลของโปรแกรมการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมดูแลตนเองของกลุ่มเสี่ยงติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับของประชาชนตำบลห้วยไผ่ อำเภอโขงเจียม จังหวัดอุบลราชธานี. วารสารสาธารณสุขและสุขภาพศึกษา. 2568;5(2):e274845.

Kam BS, Lee SY. Integrating the health belief model into health education programs in a clinical setting. World J Clin Cases 2024;12(33):6660-6663. doi: 10.129 98/wjcc.v12.i33.6660

Zewdie A, Nigusie A, Wolde M. Structural equation modeling analysis of health belief model-based determinants of COVID-19 preventive behavior of academic staff: a cross-sectional study. BMC Infect Dis. 2024;24(1):788. doi: 10.1186/s12879-024-09697-z

Wongrith P, Buakate P, Doylee L, et al. Self-protective behaviors of Thai village health volunteers in community engagement during a COVID-19 outbreak: interpretation using the health belief model. BMC Prim. Care. 2024;25(1):102. doi: 10.1186/s12875-024-02346-z

Paulus K, Bass SB, Kelly PJA, Pilla J, Otor A, Scialanca M, et al. Using health belief model constructs to understand the role of perceived disease threat and resilience in responding to COVID-19 among people who use drugs: a cluster analysis. Adv Drug Alcohol Res. 2024;4:12197. doi: 10.3389/adar.2024. 12197

Rakhshani T, Razeghi E, Kashfi SM, et al. The effect of educational intervention based on health belief model on colorectal cancer screening behaviors. BMC Public Health. 2024;24(1):1640. doi: 10.1186/s12889-024-19180-8

Khaira N, Faisal TI, Magfirah M, Veri N, Usrina N, Andy Rias Y. Effectiveness of a Health Belief Model-Based Education Program on Self-Efficacy and Preparedness for Infectious Disasters in Rural Populations. Creat Nurs. 2024;30(2):165–72. doi: 10.1177/

Alagili DE, Bamashmous M. The Health Belief Model as an explanatory framework for COVID-19 prevention practices. Journal of Infection and Public Health. 2021;14(10):1398-403. doi.org/10.1016/j.jiph.2021.08.024

Huaisai W, Junnual N. The Effects of “Kham Cha-i Roo Rab Prab Plien” Program on Health Literacy and Prevention Behaviors of Liver Fluke of People Risk in Kham Cha-i District, Mukdahan Province. JDPC3. 2025;19(1):45-59.

World Health Organization. Ending the neglect to attain the Sustainable Development Goals: a rationale for continued investment in tackling neglected tropical diseases 2021–2030. Geneva: World Health Organization; 2022. [cited 2026 Feb 19]. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/9789240052932