การวิจัยเชิงประเมินผลจากโครงการส่งเสริมกิจกรรมทางกายในพื้นที่ทดลองนโยบายสาธารณะเพื่อสุขภาพ ประเทศไทย

ธวัชชัย สุนทรนนท์; ประวิช  ขุนนิคม; ศิรัญญา  แสงอรุณ; สุวภาคย์  เบญจธนวัฒน์; เพ็ญ  สุขมาก

ผู้แต่ง

ธวัชชัย สุนทรนนท์ คณะสาธารณสุขศาสตร์และสหเวชศาสตร์ วิทยาลัยการสาธารณสุขสิรินธร (จังหวัดตรัง) สถาบันบรมราชชนก
ประวิช ขุนนิคม คณะสาธารณสุขศาสตร์และสหเวชศาสตร์ วิทยาลัยการสาธารณสุขสิรินธร (จังหวัดตรัง) สถาบันบรมราชชนก
ศิรัญญา แสงอรุณ คณะสาธารณสุขศาสตร์และสหเวชศาสตร์ วิทยาลัยการสาธารณสุขสิรินธร (จังหวัดตรัง) สถาบันบรมราชชนก
สุวภาคย์ เบญจธนวัฒน์ สถาบันนโยบายสาธารณะ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ วิทยาเขตหาดใหญ่
เพ็ญ สุขมาก สถาบันนโยบายสาธารณะ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ วิทยาเขตหาดใหญ่

คำสำคัญ:

กิจกรรมทางกาย , พื้นที่ทดลองนโยบาย , นโยบายสาธารณะเพื่อสุขภาพ , การวิจัยเชิงประเมินผล

บทคัดย่อ

บทนำ : หลักฐานเชิงประจักษ์เกี่ยวกับนโยบายในการส่งเสริมกิจกรรมทางกายที่มีประสิทธิภาพมีอยู่อย่างจำกัด ส่งผลกระทบต่อการตัดสินใจของผู้กำหนดนโยบายสาธารณะที่มีประสิทธิภาพ

วัตถุประสงค์ : 1) เพื่อประเมินผลของโครงการส่งเสริมกิจกรรมทางกาย ในพื้นที่ทดลองนโยบายสาธารณะเพื่อสุขภาพ ประเทศไทย และ 2) เพื่อวิเคราะห์องค์ประกอบแห่งความสำเร็จในการยกระดับการขับเคลื่อนนโยบายสาธารณะและพัฒนาพื้นที่สุขภาวะส่งเสริมกิจกรรมทางกาย

วิธีดำเนินการวิจัย : การวิจัยเชิงประเมินผลในพื้นที่ 9 ตำบลของจังหวัดตรัง โดยใช้วิธีการแบบผสมผสาน 2 ระยะ คือ 1) การวิจัยเชิงคุณภาพ กลุ่มผู้ให้ข้อมูลหลักเป็นหน่วยงานที่มีบทบาทในการดำเนินการโครงการ 26 คน ประชาชนในพื้นที่ 18 คน วิเคราะห์ข้อมูลเชิงเนื้อหา และ 2) การวิจัยเชิงปริมาณ เก็บข้อมูลแบบสอบถามจากแกนนำสุขภาพชุมชน 376 คน ด้วยการสุ่มกลุ่มตัวอย่างอย่างง่าย และนำมาวิเคราะห์องค์ประกอบเชิงสำรวจ

ผลการศึกษา : บริบทของโครงการมีเป้าหมายเพื่อมุ่งลดพฤติกรรมเนือยนิ่งด้วยการส่งเสริมกิจกรรมทางกาย ผู้เข้าร่วมมีความเข้าใจและสามารถวางแผนกิจกรรมได้ ปัจจัยนำเข้า มีคณะทำงานขนาดเล็ก ซึ่งมีบุคลากรท้องถิ่นเป็นหลัก ใช้ทุนจากกองทุนหลักประกันสุขภาพตำบล การดำเนินการประกอบด้วย 3 รูปแบบ คือ ชุมชนเป็นผู้นำ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเป็นผู้นำ และความร่วมมือของเครือข่าย โดยความสำเร็จในการขับเคลื่อนนโยบายสาธารณะพบ 3 องค์ประกอบ 34 ตัวบ่งชี้ มีค่าไอเกน อยู่ระหว่าง 1.206 ถึง 27.159 ค่าร้อยละของความแปรปรวนอยู่ระหว่าง 2.566 ถึง 57.784 และค่าร้อยละของความแปรปรวนสะสมอยู่ระหว่าง 57.784 ถึง 63.441 ได้แก่ องค์ประกอบที่ 1 ระบบสนับสนุนที่เอื้อและความร่วมมือของภาคีเครือข่าย จำนวน 16 ตัวบ่งชี้ มีค่าน้ำหนักของตัวบ่งชี้ตั้งแต่ 0.531 ถึง 0.661 องค์ประกอบที่ 2 การพัฒนาความรอบรู้เพื่อส่งเสริมกิจกรรมทางกาย จำนวน 11 ตัวบ่งชี้ มีค่าน้ำหนักของตัวบ่งชี้ตั้งแต่ 0.537 ถึง 0.705 องค์ประกอบที่ 3 การเข้าถึงวิถีชุมชน จำนวน 7 ตัวบ่งชี้ มีค่าน้ำหนักของตัวบ่งชี้ตั้งแต่ 0.639 ถึง 0.697

สรุป : โครงการสามารถดำเนินการได้ตามเป้าหมาย และดำเนินกิจกรรม โดยมีระบบสนับสนุน การพัฒนาความรอบรู้ และการเข้าถึงวิถีชุมชน เป็นองค์ประกอบสำคัญที่ส่งผลให้เกิดกิจกรรมทางกาย

เอกสารอ้างอิง

สุวภาคย์ เบญจธนวัฒน์, ประวิช ขุนนิคม. การประเมินผลกระทบทางสุขภาพแบบเร่งด่วน: เครื่องมือเพื่อการพัฒนานโยบายสาธารณะที่ห่วงใยสุขภาพ. วารสารวิทยาศาสตร์สุขภาพแห่งประเทศไทย. 2567;6(3):28–35.

Green L, Ashton K, Bellis MA, Clemens T, Douglas M. ‘Health in All Policies’—A Key Driver for Health and Well-Being in a Post-COVID-19 Pandemic World. Int. J. Environ. Res. Public Health. 2021 ;18(18):9468. doi:10.3390/ijerph18189468.

Parvanta C, Nelson DE, Harner RN. Public Health Communication: Critical Tools and Strategies. Burlington, MA: Jones & Bartlett Learning; 2017. 530 p.

Giolo-Melo C, Pacheco RTB. Physical Activity, Public Policy, Health Promotion, Sociability and Leisure: A Study on Gymnastics Groups in a Brazilian City Hall. Int. J. Environ. Res. Public Health. 2023 ;20(8):5516.

Bhoothookngoen P, Sanchan N. Prevalence of Noncommunicable Diseases and Social Determinants of Health in Thailand: Insights from Public Datasets. Thai Journal of Public Health. 2024;54(2):918–36.

World Health Organization. WHO-Thailand Country Cooperation Strategy 2017-2021. Nonthaburee: World Health Organization Thailand; 2017.

ศูนย์พัฒนาองค์ความรู้ด้านกิจกรรมทางกายประเทศไทย. ค่าเฉลี่ยจำนวนชั่วโมงในการมีพฤติกรรมเนือยนิ่งต่อวัน จำแนกรายปี ปี 2555-2566 [อินเทอร์เน็ต]. นครปฐม: สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล; 2567 [เข้าถึงเมื่อ 29 พ.ค. 2568]. เข้าถึงได้จาก: https://tpak.or.th/th/iframe/2

สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.). จับตาทิศทางสุขภาพคนไทย ปี 2568 ThaiHealth Watch 2025 [อินเทอร์เน็ต]. กรุงเทพมหานคร: สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.); 2567 [เข้าถึงเมื่อ 9 เมษายน 2568]. เข้าถึงได้จาก: https://shorturl.asia/IkeuH

จารุพร ไชยวงศา, อินทิรา รูปสว่าง, สุภาพ อารีเอื้อ. ความสัมพันธ์ระหว่างการยอมรับเทคโนโลยี เครือข่ายสังคม และความเสี่ยงการหกล้ม กับกิจกรรมทางกายในผู้สูงอายุที่มีความผิดปกติของกล้ามเนื้อ กระดูก และข้อ ในช่วงสถานการณ์การระบาดของโควิด-19. วารสารสภาการพยาบาล. 2566;38(1):37–51.

Topothai T, Topothai C, Tangcharoensathien V, Waleewong O, Phutthasri W. The Assessment of Physical Activity Programs Implementation in the Thai Urban-Setting against the Global Action Plan on Physical Activity Strategic Actions. Journal of Health Systems Research. 2022;16(1):69–84.

World Health Organization. WHO guidelines on physical activity and sedentary behaviour: at a glance [Internet]. Geneva: World Health Organization; 2020 [cited 2023 Aug 27]. Available from: https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789240014886

Gelius P, Messing S, Goodwin L, Schow D, Abu-Omar K. What are effective policies for promoting physical activity? A systematic review of reviews. Prev Med Rep. 2020 ;18:101095.

Topothai T, Waleewong O, Tangcharoensathien V, Khamput T, Kamonrungsun J, Asawutmangkul U. Thailand Physical Activity Strategy 2018-2030: Challenges and Recommendations for Improved Implementation. J Health Sci. 2021;30(6): 1153–64.

Khunnikom P, Benjatanawat S, Kaewtong Y, Viseshasindhu N, Haetanurak P, Wongluksanapan T. Picturing transformation through wellness tourism: a qualitative explanatory report of physical activity project in Phuket, Thailand. GTG. 2025;58(1):386–95.

ประวิช ขุนนิคม, อุมาพร มุณีแนม, เพ็ญ สุขมาก. ความเป็นไปได้ของการนำรูปแบบการประเมินผลกระทบทางสุขภาพระดับยุทธศาสตร์ไปใช้: กรณีศึกษาการท่องเที่ยวโดยชุมชน เขตพัฒนาการท่องเที่ยวอันดามัน. วารสารสาธารณสุขและวิทยาศาสตร์สุขภาพ. 2566;6(3):37–48.

Stufflebeam DL. The CIPP Model for Evaluation. In: Kellaghan T, Stufflebeam DL, editors. International Handbook of Educational Evaluation [Internet]. Dordrecht: Springer Netherlands; 2003 [cited 2025 Apr 9]. p. 31–62. Available from: https://doi.org/10.1007/978-94-010-0309-4_4

เยาวดี รางชัยกุล วิบูลยศรี. การประเมินโครงการ แนวคิดและแนวปฏิบัติ. กรุงเทพฯ: จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย; 2556.

Hair JF, Black WC, Babin BJ, Anderson RE. Multivariate data analysis. 7th ed. Upper Saddle River, NJ: Pearson; 2010.

Creswell JW, Poth CN. Qualitative Inquiry & Research Design. 4th ed. Los Angeles: SAGE; 2018.

Mayers J, Bass S. Policy that works for forests and people: real prospects for governance and livelihoods. London: Routledge; 2004.

Nowell LS, Norris JM, White DE, Moules NJ. Thematic Analysis: Striving to Meet the Trustworthiness Criteria. Int. J. of Qual. Methods. 2017 ;16(1):1609406917733847.

Cronbach LJ. Essentials of psychological testing. 5th ed. New York: Harper & Row; 1970.

de Jesus J. Evaluating Community-Based Physical Fitness Programs: A Decision-Focused Approach. Int. J. of Hum. Mov. Sports Sci. 2022; 10:239–52.

ยมนา ชนะนิล, สุนันทา ครองยุทธ, ณัฐนันท์ คำพิริยะพงศ์, อรทัย บุญชูวงศ์, เพ็ญพักตร์ ไชยสงเมือง. ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อสมรรถนะในการดูแลผู้สูงอายุที่มีภาวะเจ็บป่วยเรื้อรังในชุมชนของอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน. วารสารพยาบาลกระทรวงสาธารณสุข. 2567;34(2):125–37.

McCullough JM, Eisen-Cohen E, Salas SB. Partnership capacity for community health improvement plan implementation: findings from a social network analysis. BMC Public Health. 2016;16(1):566. doi: 10.1186/s12889-016-3194-7.

Portela-Pino I, Hernaiz-Sanchez A, Lomba-Portela L. Evaluation of health literacy and its predictive formative factors among Spanish military personnel. Mil Psychol. 2025.37(1):14–21. doi: 10.1080/08995605.2023.2274755.