การดูแลสุขภาพช่องปากผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิง:  การศึกษาเชิงคุณภาพในตำบลแห่งหนึ่ง จังหวัดสุพรรณบุรี

อนุพงษ์ สอดสี; ธีราภรณ์  ศรีชมภู; พรรณี  บัญชรหัตถกิจ

ผู้แต่ง

อนุพงษ์ สอดสี วิทยาลัยการสาธารณสุขสิรินธร จังหวัดสุพรรณบุรี
ธีราภรณ์ ศรีชมภู วิทยาลัยการสาธารณสุขสิรินธร จังหวัดสุพรรณบุรี คณะสาธารณสุขศาสตร์และสหเวชศาสตร์ สถาบันพระบรมราชชนก
พรรณี บัญชรหัตถกิจ คณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฎวไลยอลงกรณ์ในพระบรมราชูปถัมภ์

คำสำคัญ:

สุขภาพช่องปาก , การดูแลสุขภาพช่องปาก , ผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิง , ผู้ดูแลผู้สูงอายุ

บทคัดย่อ

บทนำ : ผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิงเป็นกลุ่มที่มีข้อจำกัดทั้งด้านการเคลื่อนไหวและความสามารถในการดูแลตนเอง มีปัญหาสุขภาพช่องปาก ได้แก่ การสูญเสียฟัน ฟันผุ โรคปริทันต์ มีสาเหตุจากการดูแลสุขภาพ ช่องปากที่ไม่เพียงพอ ซึ่งการวิจัยเชิงคุณภาพจะสามารถทำให้เข้าใจการดูแลสุขภาพ ช่องปากของผู้สูงอายุ ญาติผู้ดูแล และผู้ที่เกี่ยวข้องในเชิงลึก ข้อค้นพบจากการวิจัยจะนำไปสู่ การพัฒนารูปแบบการดูแลสุขภาพช่องปากที่เหมาะสม

วัตถุประสงค์ : เพื่อศึกษาสุขภาพช่องปาก พฤติกรรมการดูแลสุขภาพช่องปากของผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิง พฤติกรรมของญาติ และผู้ที่เกี่ยวข้องในการดูแลสุขภาพช่องปากผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิง

วิธีดำเนินการวิจัย : การวิจัยเชิงคุณภาพ เก็บรวบรวมข้อมูลโดยใช้การสัมภาษณ์เชิงลึก และการตรวจสุขภาพช่องปาก โดยมีผู้ให้ข้อมูลหลัก 11 คน และผู้ให้ข้อมูลรอง 10 คน คัดเลือกกลุ่มผู้ให้ข้อมูลแบบเฉพาะเจาะจง การตรวจสอบข้อมูลด้วยวิธีการสามเส้า และวิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้วิธีการวิเคราะห์ประเด็น

ผลการศึกษา : ผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิงส่วนใหญ่มีปัญหาสุขภาพช่องปาก โดยเฉพาะฟันไม่เพียงพอต่อการบดเคี้ยว โรคปริทันต์อักเสบ และความสะอาดช่องปากไม่เพียงพอ ทั้งผู้สูงอายุและญาติผู้ดูแลขาดความรู้ และทัศนคติที่ถูกต้องในการดูแล ผู้จัดการระบบการดูแลระยะยาวด้านสาธารณสุขและผู้ดูแลผู้สูงอายุเน้นการให้คำแนะนำ โดยไม่มีทันตบุคลากรในทีม ข้อจำกัดสำคัญ คือ ขาดทันตบุคลากร ความรู้และทักษะในการดูแล การเคลื่อนย้าย การเข้าถึงบริการ และนโยบายที่ชัดเจน

สรุป : ผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิงมีปัญหาสุขภาพช่องปาก การดูแลสุขภาพช่องปากของตนเองและญาติผู้ดูแลยังไม่ถูกต้อง และขาดการดูแลอย่างเป็นระบบจากผู้ที่เกี่ยวข้อง ดังนั้นควรอบรมให้ความรู้และฝึกทักษะการดูแลสุขภาพช่องปากให้กับญาติผู้ดูแล และผู้ดูแลผู้สูงอายุ รวมถึงพัฒนาระบบการดูแลสุขภาพช่องปากที่ประสานความร่วมมือของผู้ที่เกี่ยวข้องในทุกระดับ

เอกสารอ้างอิง

สำนักงานสถิติแห่งชาติ กระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม. การสำรวจผู้สูงอายุในประเทศไทย พ.ศ. 2567. กรุงเทพฯ: สำนักงานสถิติแห่งชาติ; 2567.

National Institute of Dental and Craniofacial Research. Oral Health in America: Advances and Challenges [Internet]. United States: National Institute of Dental and Craniofacial Research; 2021 [cited 2025 Jun 14]; Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books /NBK578296/#top

สำนักทันตสาธารณสุข. รายงานการสำรวจสภาวะสุขภาพช่องปากแห่งชาติ ครั้งที่ 9 พ.ศ. 2566 ประเทศไทย. กรุงเทพฯ. กรมอนามัย; 2567.

กลุ่มงานทันตสาธารณสุข. ผลสำรวจสภาวะสุขภาพช่องปากปี2567[อินเทอร์เน็ต]. สุพรรณบุรี: กลุ่มงานทันตสาธารณสุข สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดสุพรรณบุรี; 2568 [เข้าถึงเมื่อ 30 พฤษภาคม 2568]. เข้าถึงได้จาก: https://ddent.spo.moph. go.th/category/phl-sarwc-sphawa sukhphaph-chxng-pak-pi-2567

Gil-Montoya JA, de Mello AL, Barrios R, Gonzalez-Moles MA, Bravo M. Oral health in the elderly patient and its impact on general well-being: a nonsystematic review. Clin Interv Aging. 2015; 11(10): 461-467.

รวีวรรณ สุรเศรณีวงศ์. สุขภาพช่องปากในผู้สูงอายุ. วารสารโรงพยาบาลเจริญกรุงประชารักษ์. 2561; 14(1): 87-99.

Desai JP, Nair RU. Oral Health Factors Related to Rapid Oral Health Deterioration among Older Adults: A Narrative Review. J Clin Med. 2023; 12(9): 3202.

Ghanbari-Jahromi M, Bastani P, Jalali FS, Didekhani M. Factors affecting oral and dental services` utilization among Elderly: a scoping review. BMC Oral Health. 2023; 23: 597.

ชิสา ตัณฑะกูล. การพัฒนาระบบการดูแลสุขภาพช่องปากผู้สูงอายุติดบ้านติดเตียงในชุมชนบ้านดอนแสลบ จังหวัดกาญจนบุรี. วิทยานิพนธ์. มหาวิทยาลัย

สงขลานครินทร์. สงขลา; 2562.

ลลนา ถาคำฟู และจันทร์ธิลา ศรีประจ่าง. การประเมินผลการดำเนินงานดูแลสุขภาพช่องปากผู้สูงอายุติดเตียง จังหวัดลำปาง. ว ทันต สธ [อินเทอร์เน็ต]. 2566 [เข้าถึงเมื่อ 2 กุมภาพันธ์ 2568]; 28(13): 132 – 146. เข้าถึงได้จาก https: //he02.tci-thaijo.org/index.php/ThDPHJo/article/view/260062/181371

Guest G, Namey E, Chen M. A simple method to assess and report thematic saturation in qualitative research. PLoS One. 2020;15(5):e0232076. Available from: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7200005/

สำนักอนามัยผู้สูงอายุ. แนวทางปฏิบัติเรื่อง การรับเงิน การเก็บรักษาเงิน และการจ่ายเงินค่าบริการสาธารณสุขสำหรับการดูแลผ้สูงอายุระยะยาวที่มีภาวะพึ่งพิงฯ [อินเทอร์เน็ต]. นนทบุรี: กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข; 2561 [เข้าถึงเมื่อ 30 พฤษภาคม 2568]. เข้าถึงได้จาก https://eh.anamai.moph.go.th/th/ltc/

ทิพย์ฤทัย ประยูรวงษ์. การพัฒนารูปแบบการดูแลสุขภาพช่องปากชุมชนสำหรับผู้สูงอายุไทยที่มีภาวะพึ่งพิง. วิทยานิพนธ์. มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. เชียงใหม่; 2557.

Rosenstock IM. Historical origins of the health belief model. Health Education Monographs. 1974;2(4):328-335.

Göstemeyer G, Baker SR, Schwendicke F. Barriers and facilitators for provision of oral health care in dependent older people: a systematic review. Clin Oral Investig. 2019; 23(3): 979-93.

เกียรติศักดิ์ หิรัญวิริยะกุล และธิติรัตน์ ราศิริ. ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อพฤติกรรมการดูแลสุขภาพช่องปากผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิง ของผู้ดูแลผู้สูงอายุ อำเภอบึงสามพัน จังหวัดเพชรบูรณ์. วารสารทันตา

ภิบาล. 2024; 35(2): 49-59.

อาณัติ มาตระกูล, จรัญญา หุ่นศรีสกุล, อัจฉรา วัฒนาภา. ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับการดูแลสุขภาพช่องปากผู้สูงอายุติดเตียงโดยผู้ดูแลในครอบครัว ในจังหวัดกระบี่. การประชุมนำเสนอผลงานวิจัยระดับชาติและนานาชาติของนักศึกษาปริญญาโท 2560, 10 มิถุนายน 2560, มหาวิทยาลัยขอนแก่น.

มิ่งสมร กิตติธีรนันท์. ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับการดูแลสุขภาพช่องปากผู้สูงอายุติดเตียงโดยผู้ดูแลในอำเภอธวัชบุรี จังหวัดร้อยเอ็ด. วารสารวิจัยและพัฒนานวัตกรรมสุขภาพ. 2564; 2(2): 69-79.

Sinavarat P, Manosoontorn S, Anunmana C. Knowledge, attitudes, and behavior towards oral health among a group of staff caring for elderly people in long-term care facilities in Bangkok, Thailand. M Dent J. 2018; 38 (1): 23-38.

Rani H, Mohd-Dom TN, Meei TI, Aayraf Rosli MS, Quan LZ, Abdul Aziz AF, et al. Investigating the Challenges and Opportunities of Domiciliary Oral Care for the Older Adults: A Scoping Review. Healthcare. 2024; 23(12): 2469.

Janto M, Iurcov R, Daina CM, Neculoiu DC, Venter AC, Badau D, et al. Oral health among elderly, impact on life quality, access of elderly patients to oral health services and methods to improve oral health: a narrative review. JPM. 2022; 12(3): 37.

สำนักอนามัยผู้สูงอายุ รายงานการวิเคราะห์ข้อมูลสถานการณ์เพื่อการขับเคลื่อนการดำเนินงาน [อินเตอร์เน็ต]. นนทบุรี: กระทรวงสาธารณสุข; [เข้าถึงเมื่อ 16 กรกฎาคม 2568]. เข้าถึงได้จาก: https://eh.anamai.moph.go.th/th/318-2567/downloadid=118541&mid=38744&mkey=m_document&lang=th&did=33757

Gopalakrishnan, A., Kahu, E., Jones, L., & Brunton, P. Access and barriers to oral health care for dependent elderly people living in rest homes. Gerodontology. 2019; 36(2): 149-155.

Tada S, Lee G, Tay C. Addressing the overlooked: Integrating oral health care in a geriatric care system: Insights from Singapore. Community Dent Oral Epidemiol. 2023; 52(3): 320 – 327.

Weening-Verbree LF, Schuller AA, Zuidema SU, Hobbelen JSM. Evaluation of an Oral Care Program to Improve the Oral Health of Home-Dwelling Older People. Environ. Res. Public Health. 2022; 19(12): 7251.