ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับคุณภาพชีวิตในมิติสุขภาพช่องปากของผู้สูงอายุ ในเขตรับผิดชอบของโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านร่มหลวง อำเภอสันทราย จังหวัดเชียงใหม่
FACTORS RELATED TO ORAL HEALTH-RELATED QUALITY OF LIFE AMONG THE ELDERLY IN THE RESPONSIBLE AREA OF BAN ROM LUANG HEALTH PROMOTING HOSPITAL, SAN SAI DISTRICT, CHIANG MAI PROVINCE
คำสำคัญ:
คุณภาพชีวิตในมิติสุขภาพช่องปาก, ผู้สูงอายุ, กรอบแนวคิด PRECEDE-PROCEED Model, สุขภาพช่องปาก, Oral Health-Related Quality of Life (OHRQoL), Elderly, PRECEDE-PROCEED Model, Oral Healthบทคัดย่อ
การวิจัยเชิงสำรวจแบบภาคตัดขวางนี้ประยุกต์ใช้แบบจำลองการวางแผนและประเมินผลการดำเนินงานด้านสาธารณสุข PRECEDE-PROCEED Model เป็นกรอบแนวคิดในการศึกษา มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาคุณภาพชีวิตในมิติสุขภาพช่องปากและปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับคุณภาพชีวิตในมิติสุขภาพช่องปากของผู้สูงอายุ กลุ่มตัวอย่างคือผู้สูงอายุ 60-74 ปี ในเขตรับผิดชอบโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านร่มหลวง อำเภอสันทราย จังหวัดเชียงใหม่ จำนวน 128 คน คัดเลือกโดยสุ่มตัวอย่างแบบชั้นภูมิตามสัดส่วน จากนั้นสุ่มอย่างง่าย เครื่องมือวิจัย ได้แก่ 1) แบบสัมภาษณ์ 2) แบบสำรวจสภาวะสุขภาพช่องปาก และ3) แบบประเมินคุณภาพชีวิตในมิติสุขภาพช่องปากฉบับแปลภาษาไทย (OHIP-14 Thai) วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติเชิงพรรณนาและ Mann-Whitney U Test
ผลการวิจัยพบว่า ผู้สูงอายุมีค่ามัธยฐานคะแนนรวมคุณภาพชีวิตในมิติสุขภาพช่องปากเท่ากับ 9.00 คะแนน (IQR = 12.00) ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับคุณภาพชีวิตในมิติสุขภาพช่องปากอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p < 0.05) ได้แก่ 1) ปัจจัยนำ คือ เจตคติในการดูแลสุขภาพช่องปาก 2) ปัจจัยเสริม คือ การได้รับการสนับสนุนจากบุคคลในครอบครัว และการได้รับคำแนะนำจากเจ้าหน้าที่สาธารณสุข
3) พฤติกรรมสุขภาพช่องปาก คือ ความถี่ของการแปรงฟัน ระยะเวลาที่ใช้แปรงฟันต่อครั้ง และช่วงเวลาที่แปรงฟันหลังรับประทานของหวาน และ 4) สภาวะสุขภาพช่องปาก คือ จำนวนฟันแท้ในช่องปาก
สรุป คุณภาพชีวิตในมิติสุขภาพช่องปากของผู้สูงอายุไม่ได้ขึ้นอยู่กับสภาวะสุขภาพช่องปากเพียงอย่างเดียว แต่ยังเกี่ยวข้องกับปัจจัยด้านเจตคติ การสนับสนุนทางสังคม บทบาทของเจ้าหน้าที่สาธารณสุข และพฤติกรรมสุขภาพช่องปาก ซึ่งควรนำมาประยุกต์ใช้เพื่อพัฒนางานส่งเสริมสุขภาพช่องปากสำหรับผู้สูงอายุในระดับชุมชน
เอกสารอ้างอิง
สำนักงานสถิติแห่งชาติ. การสำรวจประชากรสูงอายุในประเทศไทย พ.ศ. 2567 [อินเทอร์เน็ต]. 2567 [เข้าถึงเมื่อ 1 พฤษภาคม 2568]. เข้าถึงได้จาก: https://www.nso.go.th
สำนักงานคณะกรรมการข้าราชการพลเรือน. ภาครัฐกับการเตรียมความพร้อมเข้าสู่สังคมสูงวัย. วารสารข้าราชการ. 2561;60(4):6.
CDC. Oral health surveillance report 2011-2016 [Internet]. 2019 [cited 2023 Dec 1]. Available from: https://www.cdc.gov/oralhealth/
World Health Organization. Regional action plan on healthy ageing in the Western Pacific [Internet]. 2020 [cited 2023 Nov 13]. Available from: https://www.who.int
กระทรวงสาธารณสุข. แผนงานทันตสุขภาพสำหรับผู้สูงอายุประเทศไทย. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์ชุมนุมสหกรณ์การเกษตรแห่งประเทศไทย; 2558.
สำนักทันตสาธารณสุข กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข. รายงานผลการสำรวจสภาวะสุขภาพช่องปากแห่งชาติ ครั้งที่ 9 ประเทศไทย พ.ศ. 2566. นนทบุรี: กระทรวงสาธารณสุข; 2567.
Health Data Center กระทรวงสาธารณสุข. OHSP ร้อยละของผู้สูงอายุที่มีฟันแท้ ≥ 20 ซี่ [อินเทอร์เน็ต]. 2565 [เข้าถึงเมื่อ 1 ธันวาคม 2566]. จาก: https://cmi.hdc.moph.go.th/hdc/reports
โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านร่มหลวง. รายงานผลการดำเนินงานทันตสาธารณสุขประจำปีงบประมาณ 2566. เชียงใหม่: โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านร่มหลวง; 2566.
Slade GD, Spencer AJ. Development and evaluation of the oral health impact profile. Community Dent Health. 1994;11(1):3-11.
Suksudaj S. The Thai social capital as a social determinant of oral health [Doctoral dissertation]. Adelaide: The University of Adelaide; 2010.
สุดาดวง กฤษฎาพงษ์. คุณภาพชีวิตในมิติสุขภาพช่องปาก (Oral Health-Related Quality of life). กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย; 2557.
Green LW, Kreuter MW. Health promotion planning: An educational and environmental approach. Mountain View: Mayfield Publishing; 1991.
จักรพันธ์ เพ็ชรภูมิ. พฤติกรรมสุขภาพ แนวคิดทฤษฎี และประยุกต์ใช้. พิษณุโลก: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยนเรศวร; 2562.
สำนักทันตสาธารณสุข กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข. คู่มือการสำรวจสภาวะทันตสุขภาพและปัจจัยสำคัญ (เพื่อการเฝ้าระวังทันตสุขภาพ). นนทบุรี: สำนักทันตสาธารณสุข กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข; 2565.
สัมภาษณ์ ชาติอลงกรณ์. คุณสมบัติการวัดทางจิตวิทยาของแบบประเมินผลกระทบของสุขภาพช่องปากฉบับภาษาไทย (OHIP-14 Thai). วารสารศูนย์การศึกษาแพทยศาสตร์คลินิก โรงพยาบาลพระปกเกล้า. 2560;34(3):158-70.
วรางคนา เวชวิธี, ทรงวุฒิ ตวงรัตนพันธ์, ขวัญหทัย มารดา. ความสัมพันธ์ระหว่างการสูญเสียฟันและฟันเทียมกับคุณภาพชีวิตในมิติสุขภาพช่องปากของผู้สูงอายุไทย. วารสารวิชาการสาธารณสุข. 2567;33(1):165-76.
Papaioannou W, Oulis CJ, Latsou D, Yfantopoulos J. Oral health-related quality of life of the elderly in Greece. Hippokratia. 2015;19(2):117-22.
Echeverria MS, Lugo LG, Gonzalez MC. Oral health-related quality of life in pregnant women and its relationship with periodontal health status. Braz Oral Res. 2018;32:e74.
Suphinwong S, et al. Oral health-related quality of life and associated factors among the elderly in rural Thailand. J Int Med Res. 2022;50(10):1-11.
พัชรี เรืองงาม. คุณภาพชีวิตในมิติสุขภาพช่องปากของผู้สูงอายุในเขตรับผิดชอบโรงพยาบาลพรานกระต่าย อำเภอพรานกระต่าย จังหวัดกำแพงเพชร. วารสารวิชาการสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดกำแพงเพชร. 2564;25(1):45-56.
สุพัตรา วัฒนเสน, กุลธิดา นาคสุต, น้ำทิพย์ หวานนอก, นันทิยา รัมณีย์รัตนากุล. ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับคุณภาพชีวิตในมิติสุขภาพช่องปากของผู้สูงอายุในโรงเรียนผู้สูงอายุเทศบาลเมืองนางรอง จังหวัดบุรีรัมย์. Thai Dental Nurse Journal. 2563;31(2):121-35.
Choi E, Jung D. Factors influencing oral health-related quality of life in older adults in rural areas: Oral dryness and oral health knowledge and behavior. Int J Environ Res Public Health. 2021;18(8):4295.
Yoshida-Kohno E, Fueki K, Wanigatunga AA, Cudjoe TKM, Aida J. Social relationships and tooth loss in adults aged 60 years and older: A systematic review and meta-analysis. Community Dent Oral Epidemiol. 2025;53(4):337-46.
กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข. แปรงฟันสูตร 2x2x2 เพื่อสุขภาพช่องปากที่ดี [อินเทอร์เน็ต]. 2564 [เข้าถึงเมื่อ 1 พฤศจิกายน 2566]. เข้าถึงได้จาก: https://multimedia.anamai.moph.go.th
ณัฐมนัสนันท์ ศรีทอง, พัชรวรรณ สุขุมาลินท์, ปางพุฒิพงษ์ เหมมณี. การประเมินความรอบรู้ด้านสุขภาพช่องปาก พฤติกรรมทันตสุขภาพ และคุณภาพชีวิตด้านสุขภาพช่องปากของผู้สูงอายุประเทศไทย. วารสารวิจัยและพัฒนาระบบสุขภาพ. 2568;18(2):82-94.
Yang HJ, Suh WS. Differences in oral health behavior and quality of life among the elderly depending on income and education levels. J Korean Soc Dent Hyg. 2018;18(2):217-26.
Tun KZ, Oo MC, Ko KK, Aung PL. Oral health-related quality of life and a number of remaining teeth among elderly in Tha-bar-wa center, Thanlyin Township, Yangon, Myanmar. J Int Oral Health. 2018;10(6):293-8.
