ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมการป้องกันการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชของเกษตรกรปลูกทุเรียนในอำเภอท่าศาลา จังหวัดนครศรีธรรมราช
คำสำคัญ:
การป้องกัน , สารเคมีกำจักศัตรูพืช , พฤติกรรมป้องกันโรค , เกษตรกรบทคัดย่อ
การใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชในภาคเกษตรยังคงเป็นปัญหาสำคัญด้านสาธารณสุข โดยเฉพาะในพื้นที่ปลูกทุเรียนที่มีการใช้สารเคมีอย่างต่อเนื่อง การวิจัยเชิงสำรวจภาคตัดขวางครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาพฤติกรรมการป้องกันการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืช 2) ศึกษาความรู้และการรับรู้แบบแผนความเชื่อด้านสุขภาพ และ 3) วิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างปัจจัยต่าง ๆ กับพฤติกรรมการป้องกันของเกษตรกรผู้ปลูกทุเรียนในอำเภอท่าศาลา จังหวัดนครศรีธรรมราช กลุ่มตัวอย่างจำนวน 350 ครัวเรือน คัดเลือกโดยวิธีสุ่มแบบแบ่งสัดส่วนตามขนาดประชากร เก็บข้อมูลด้วยแบบสอบถามที่ผ่านการตรวจสอบความตรงเชิงเนื้อหา (IOC = 0.957) และมีค่าความเชื่อมั่นมากกว่า 0.775 วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติเชิงพรรณนาและไคสแควร์ กำหนดระดับนัยสำคัญทางสถิติที่ p ≤ 0.05
ผลการศึกษาพบว่า กลุ่มตัวอย่างส่วนใหญ่เป็นเพศชาย ร้อยละ 60.6 อายุเฉลี่ย 40.93 ± 12.23 ปี มีพฤติกรรมการป้องกันอยู่ในระดับสูง ร้อยละ 57.4 (ค่าเฉลี่ย 82.01 ± 6.02 คะแนน) อย่างไรก็ตาม ความรู้เกี่ยวกับการใช้สารเคมีส่วนใหญ่อยู่ในระดับต่ำ ร้อยละ 72.0 การรับรู้โอกาสเสี่ยงอยู่ในระดับต่ำ ร้อยละ 47.1 ขณะที่การรับรู้ความรุนแรงและประโยชน์อยู่ในระดับสูง ร้อยละ 82.5 และ 88.9 ตามลำดับ ผลการวิเคราะห์ความสัมพันธ์พบว่า เพศ อายุ สถานภาพสมรส รายได้ ความถี่และบทบาทในการใช้สารเคมี ประเภทสารเคมีที่ใช้ ระดับความรู้ และการรับรู้โอกาสเสี่ยง มีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมการป้องกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p ≤ 0.05)
สรุป การเสริมสร้างความรู้และการรับรู้โอกาสเสี่ยงอย่างต่อเนื่อง ควบคู่กับมาตรการสนับสนุนในระดับชุมชน จะช่วยส่งเสริมพฤติกรรมการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชอย่างปลอดภัยและยั่งยืน
เอกสารอ้างอิง
Baron, C. Leading countries in agricultural consumption of pesticides worldwide in 2023. Statista, 2023.
สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม. ผลกระทบจากการใช้สารเคมีทางการเกษตร. กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม: กรุงเทพฯ, 2567.
ดลนภา ไชยสมบัติ, จรรยา แก้วใจบุญ และอัมพร ยานะ. “ปัจจัยที่มีผลต่อพฤติกรรมการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชของเกษตรกร: กรณีศึกษา ตำบลสันป้าม่วง อำเภอเมือง จังหวัดพะเยา” วารสารเครือวิทยาลัยพยาบาลและการสาธารณสุขภาคใต้. 4(ฉบับพิเศษ): 305-316; 2560.
กรมควบคุมโรค, กระทรวงสาธารณสุข. รายงานสถานการณ์พิษสารเคมีกำจัดศัตรูพืชในประเทศไทย. กรุงเทพฯ: กระทรวงสาธารณสุข, 2566.
สำนักงานสถิติแห่งชาติ. โครงการสำมะโนการเกษตร. กรุงเทพมหานคร: สำนักงานสถิติแห่งชาติ, 2566.
สำนักงานเกษตรจังหวัดนครศรีธรรมราช. สถานการณ์ด้านปริมาณผลผลิตไม้ผลจังหวัดนครศรีธรรมราช ปี 2566 ชนิดไม้ผลทุเรียน. กระทรวงเกษตรและสหกรณ์: นครศรีธรรมราช, 2566.
ระบบคลังข้อมูลด้านการแพทย์และกระทรวงสาธารณสุข. อัตราป่วยจากพิษสารกำจัดศัตรูพืช. กระทรวงสาธารณสุข: นนทบุรี, 2565-2566.
US Environmental Protection Agency. Water Quality Criteria Documents: Availability. Federal Register, Washington, D.C., 1980.
มงคล รัชชะ. ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อพฤติกรรมการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชในเกษตรกรปลูกยาสูบ ตำบลทับผึ้ง อำเภอศรีสำโรง จังหวัดสุโขทัย. กรุงเทพมหานคร: มหาวิทยาลัยรามคำแหง, 2558.
สุดา หันกลาง และอรวรรณ แก้วบุญชู. “ประสิทธิผลของโปรแกรมลดการสัมผัสสารเคมีกำจัดศัตรูพืชในชาวนาจังหวัดนครราชสีมา: การประยุกต์ใช้ทฤษฎีการเรียนรู้ทางสังคม” การประยุกต์ใช้ทฤษฎีการเรียนรู้ทางสังคม. 31(2): 183-200; 2560.
กรมวิชาการเกษตร, กระทรวงเกษตรและสหกรณ์. คู่มือการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชอย่างปลอดภัย. กรุงเทพฯ: กรมวิชาการเกษตร, 2564.
Pibul P, Jawjit S. Agrochemical usage inventory and measured residues in streams within an off-season durian production region of Thailand. Front Sustain Food Syst. 2021;5:731973. doi:10.3389/fsufs.2021.731973.
ระบบคลังข้อมูลด้านการแพทย์และสุขภาพ (HDC), กรมควบคุมโรค, กระทรวงสาธารณสุข. อัตราป่วยจากโรคหรืออาการสำคัญของพิษจากสารกำจัดศัตรูพืช ปี พ.ศ. 2561–2565 [Internet]. Nonthaburi (TH): HDC; 2565 [cited 2026 Feb 25]. Available from: https://hdc.moph.go.th
เจนณรงค์ ละอองศรี. “การวิเคราะห์กลวิธีพัฒนาศักยภาพเกษตรกรปลูกยาสูบในการป้องกันพิษจากการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืช” การพยาบาลและการดูแลสุขภาพ. 36(2): 87-94; 2561.
Krejcie RV, Morgan DW. Determining sample size for research activities. Educ Psychol Meas. 1970;30(3):607-610
Champion VL, Skinner CS. The health belief model. In: Glanz K, Rimer BK, Viswanath K, editors. Health behavior and health education: theory, research, and practice. 4th ed. San Francisco: Jossey-Bass; 2008. p. 45-65.
วิทยา เทิดไพรพนาวัลย์. ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมการใช้สารเคมีกำจัดแมลงศัตรูพืชของเกษตรกร อำเภอจอมทอง จังหวัดเชียงใหม่. เชียงใหม่: มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่; 2557.
สุภาวดี แหยมคง, พัทนันท์ โกธรรม, ประภาศิริ โจผ่อง, ปิยวดี น้อยน้ำใส, Tuan Nguyen Neoc, ศิริกานดา แหยมคง และสุทธิพงศ์ เอี่ยมอ่อง. “ความรู้และพฤติกรรมการใช้สารเคมีในการกำจัดศัตรูพืชของเกษตรกร ตำบลซับสมบูรณ์ อำเภอวิเชียรบุรี จังหวัดเพชรบูรณ์” วารสารวิชาการมหาวิทยาลัยราชภัฏอุตรดิตถ์. 12(2): 15-25; 2560.
กฤตวิชญ์ สุขอึ้ง และสุวรรณา พนาอดิศัย. “พฤติกรรมการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชของเกษตรกรผู้ปลูกกาแฟอาราบิก้าในตำบลห้วยชมภู อำเภอเมือง จังหวัดเชียงราย” วารสารวิชาการมหาวิทยาลัยราชภัฏอุตรดิตถ์. 16(1): 19-33; 2564.
อรุณรัตน์ ปัญจะกลิ่นเกษร และฉัตรลดา ดีพร้อม. “การใช้กระบวนการมีส่วนร่วมในการลดพฤติกรรมเสี่ยงในการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชของเกษตรกรบ้านกอก ตำบลดงแดง อำเภอจตุรพักตรพิมาน จังหวัดร้อยเอ็ด” วารสารการพยาบาล การสาธารณสุขและการศึกษา. 19(1): มกราคม–เมษายน; 2561.
Champion, V. L., & Skinner, C. S. (2008). The health belief model. In K. Glanz, B. K. Rimer, & K. Viswanath (Eds.), Health behavior and health education: Theory, research, and practice (4th ed., pp. 45–65). San Francisco, CA: Jossey-Bass.
Carpenter, C. J. (2010). A meta-analysis of the effectiveness of health belief model variables in predicting behavior. Health Communication, 25(8), 661–669. https://doi.org/10.1080/10410236.2010.521906
ศิริลักษณ์ สกุลสงดา. (2564). ปัจจัยตามแบบแผนความเชื่อด้านสุขภาพที่มีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมป้องกันโรคหลอดเลือดหัวใจของประชาชนวัยทำงาน. วารสารคณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยบูรพา, 16(2), 45–58.*
สุนทรี ปลั่งกมล. “การพัฒนาแนวทางการลดการใช้สารเคมีป้องกันและกำจัดศัตรูพืชของเกษตรกร ตำบลหนองยาว อำเภอพนมสารคาม จังหวัดฉะเชิงเทรา” วารสารวิจัยราชภัฎพระนคร. 10(2): 134-144; 2558.
