การพัฒนาแนวทางการส่งเสริมสุขภาพจิตผู้สูงอายุในชุมชนโดยอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านในตำบลจารพัด อำเภอศีขรภูมิ จังหวัดสุรินทร์
คำสำคัญ:
สุขภาพจิตผู้สูงอายุ, อสม., การพัฒนาแนวทาง, ปัจจัยจิตวิทยาบทคัดย่อ
การวิจัยเชิงปฏิบัติการในครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนาแนวทางการส่งเสริมสุขภาพจิตผู้สูงอายุโดยอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน(อสม.) ประกอบด้วยระยะที่ 1 ศึกษาสถานการณ์สุขภาพจิตผู้สูงอายุและศักยภาพ อสม. กลุ่มเป้าหมายคือ ผู้สูงอายุ 128 คน และ อสม. 207 คน ระยะที่ 2 พัฒนาแนวทางการส่งเสริมสุขภาพจิตและศึกษาประสิทธิผล กลุ่มตัวอย่างเป็นผู้สูงอายุ(กลุ่มเดิม) และ ตัวแทน อสม. 48 คน ใช้กระบวนการวิจัยเชิงปฏิบัติการ ได้แก่ วางแผน ปฏิบัติตามแผน สังเกต และสะท้อนผล เริ่มวิจัยเมื่อ 1 พฤษภาคม 2568 รวบรวมข้อมูลโดยแบบสอบถาม ได้แก่ 1) แบบสอบถามปัจจัยที่มีผลต่อภาวะสุขภาพจิตของผู้สูงอายุ 2) แบบสอบถามความรู้ ทัศนคติ และการปฏิบัติในการส่งเสริมสุขภาพจิตผู้สูงอายุของ อสม. และ 3) แบบทดสอบดัชนีชี้วัดสุขภาพจิตคนไทยฉบับสมบูรณ์ มีค่าความเชื่อมั่นเท่ากับ 0.7 และการสนทนากลุ่ม ใช้การวิเคราะห์เนื้อหาสำหรับข้อมูลเชิงคุณภาพ ข้อมูลเชิงปริมาณใช้สถิติพรรณนา และเชิงอนุมานได้แก่ Multiple linear regression และ pair t-test ผลการศึกษาระยะที่ 1 พบว่าผู้สูงอายุส่วนใหญ่มีระดับสุขภาพจิตเท่ากับคนทั่วไปร้อยละ 71.8 รองลงมาคือต่ำกว่าคนทั่วไป ร้อยละ 28.1 ปัจจัยทางจิตวิทยา (coef.=1.236, p<0.001), ครอบครัวและสังคม (coef.=0.838, p<0.001), เศรษฐกิจ (coef.=0.635, p=0.011) และปัจจัยบุคคล (coef.=0.605, p=0.014) อธิบายความแปรปรวนสุขภาพจิตได้ 68.3% (Adj. R²=0.6831) ศักยภาพ อสม. ด้านสุขภาพจิต พบว่า ร้อยละ 58.65 มีความรู้ระดับน้อย ร้อยละ 57.00 มีทัศนคติระดับปานกลาง และการปฏิบัติระดับน้อยร้อยละ 55.07 ระยะที่ 2 พัฒนาแนวทางตาม 4 ปัจจัยหลัก ได้แก่ บุคคล ครอบครัวและสังคม เศรษฐกิจ และจิตวิทยา โดยดำเนินกิจกรรมเยี่ยมบ้าน ฟื้นฟูสมรรถภาพกาย-ใจ ส่งเสริมเครือข่ายและกิจกรรมชุมชน ตลอด 12 สัปดาห์ ผลลัพธ์ชี้ว่าแนวทางเหมาะสมกับบริบทพื้นที่และสามารถเสริมสร้างสุขภาพจิตผู้สูงอายุได้อย่างมีประสิทธิภาพ
เอกสารอ้างอิง
สำนักงานสถิติแห่งชาติ. รายงานสถิติจำนวนประชากรไทย พ.ศ. 2565 [อินเทอร์เน็ต]. กรุงเทพฯ: สำนักงานสถิติแห่งชาติ; 2565 [เข้าถึงเมื่อ 21 เม.ย. 2568]. เข้าถึงจาก: https://marketeeronline.co/archives/272771
ธีรภัทร ยอดมงคล. ปัจจัยที่มีผลต่อความเครียดในผู้สูงอายุ: การทบทวนวรรณกรรม. วารสารการพยาบาลและสุขภาพ. 2563;14(1):45–57.
อัญชลี ศรีนวล. ความเครียดในผู้สูงอายุ: ปัจจัยเสี่ยงและแนวทางการจัดการ. วารสารสาธารณสุขชุมชน. 2561;14(1):12–23.
อำพันธ์ บุญปกและ ชูศักดิ์ พูนสวัสดิ์. ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับภาวะซึมเศร้าในผู้สูงอายุ อำเภอพาน จังหวัดเชียงราย. วารสารวิจัยเขตสุขภาพที่ 9. 2565;6(2):1–12.
Lachman ME. Development in midlife. Annu Rev Psychol. 2004;55:305–31.
สมศรี สังข์ทอง. การพัฒนาแนวทางการดูแลสุขภาพจิตผู้สูงอายุในชุมชนโดยใช้กระบวนการมีส่วนร่วม. วารสารพยาบาลศาสตร์. 2562;37(3):56–67.
กรมสุขภาพจิต. ผู้สูงอายุไทยกว่า 800,000 คนมีภาวะสมองเสื่อม [อินเทอร์เน็ต]. นนทบุรี: กรมสุขภาพจิต; 2566 [เข้าถึงเมื่อ 21 เม.ย. 2568]. เข้าถึงจาก: https://dmh.go.th/news-dmh/view.asp?id=27992
Richey RC, Klein JD. Design and Development Research: Methods, Strategies, and Issues. 1st ed. New York: Routledge; 2007.
บรรจง อินทร์พันธ์. การวิจัยและพัฒนา (Research and Development: R&D). กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย; 2559.
ลออ สิงหโชติสุขแพทย์, ศิรินา สันทัดงาน, รัตติยา วงศ์ลาภพานิช, สิทธิ อติรัตนา, ขจรวิชญา ประภาเลิศ และพวงแก้ว แสนคำ. ประสิทธิผลของหลักสูตรการเรียนรู้สุขภาพผู้สูงอายุแบบองค์รวม ในโรงเรียนผู้สูงอายุ. วารสารวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยราชภัฏเพชรบูรณ์. 2567;4(2):102–11.
Silawan T, Powwattana A, Ponsen P, Ninkarnjanakun N. Promoting the Wellness of Older Adults through Integrated Health-Promoting Programs and Supportive Peers: A Quasi-Experimental Study in Semi-Urban Communities of Northeastern Thailand. Journal of Primary Care and Community Health. 2024 Jan 1;15.
กรมสุขภาพจิต. แบบทดสอบดัชนีชี้วัดสุขภาพจิตคนไทยฉบับสมบูรณ์ 55 ข้อ (TMHI-55) [อินเทอร์เน็ต]. 2550 [เข้าถึงเมื่อ 24 เม.ย. 2568]. เข้าถึงได้จาก: https://dmh.go.th/test/thaihapnew/thi54.asp
มณีรัศมิ์ พัฒนสมบัติสุข. การตรวจสอบคุณภาพเครื่องมือวิจัยทางการพยาบาลและสังคมศาสตร์.วารสารเครือข่ายวิทยาลัยพยาบาลและการสาธารณสุขภาคใต้ 2564.8(2),329-343.
พัชรี ยอดพฤติการณ์ และ นงลักษณ์ เพียรดี. ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับภาวะซึมเศร้าในผู้สูงอายุไทย: การศึกษาเชิงวิเคราะห์. วารสารการพยาบาลและสุขภาพ. 2564;15(2):29–41.
World Health Organization. Mental health of older adults [Internet]. Geneva: WHO; 2023 [cited 2025 Nov 23]. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-of-older-adults
กาญจนา นิ่มสุนทร, สัณณ์ภณ ตะพังพินิจการ, วิภาพร คุณพาที, สนธยา ลาเตะ. ปัจจัยที่ส่งผลต่อภาวะสุขภาพจิตของผู้สูงอายุในตำบลไทรใหญ่ อำเภอไทรน้อย จังหวัดนนทบุรี. วารสารอนามัยสิ่งแวดล้อมและสุขภาพชุมชน. 2567; 9(5), 715–724.
Beard, J. R., et al. Aging and mental health in low-income communities. The Lancet Healthy Longevity 2021, 2(3), e121–e130.
อรทัย มงคลศรี และ สุพัตรา ชัยสมบัติ. ความสัมพันธ์ระหว่างการสนับสนุนทางสังคมในครอบครัวกับภาวะซึมเศร้าของผู้สูงอายุ. วารสารสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์. 2563;7(1):75–88.
National Institute on Aging. Economic insecurity and mental health in older adults. USA 2022.
Seligman, M. (2018). Positive Psychology and Well-being. Oxford University Press 2018.
พิชญ์สินี วัฒนกูล และ พรรณี ชัยสิทธิ์. ผลของโปรแกรมเสริมสร้างสุขภาวะจิตต่อภาวะซึมเศร้าในผู้สูงอายุ. วารสารสุขภาพจิตแห่งชาติ. 2563;28(1):45–58.
Chen, L., et al. Effects of community group activity on elderly mental well-being. Journal of Aging Studies 2020, 56, 100–112.
รัตนา ศรีสมบัติ และ มณฑา พันธุ์มณี. ผลของโปรแกรมส่งเสริมสุขภาพจิตต่อภาวะสุขภาพจิตของผู้สูงอายุในชุมชน. วารสารพยาบาลสาธารณสุข. 2563;34(2):112–123.
Khlat, M., Le Coz, P., & Le Clainche, F. Economic activity and mental health in later life: Evidence from longitudinal studies. Journal of Aging Studies 2020, 54, 100874.
Chou, K. L., & Chi, I. Social support and positive psychological well-being in older adults. Aging & Mental Health 2018, 22(2), 154–1
