ฤทธิ์ในการฆ่าหอยเชอรี่และความเป็นพิษต่อปลานิลของสารสกัดหยาบจากเปลือกมะคำดีควาย

บทคัดย่อ

หอยเชอรี่ (Pomacea canaliculata Lamarck) เป็นชนิดพันธุ์ต่างถิ่นที่ก่อให้เกิดความเสียหายต่อระบบนิเวศ การเกษตร และปัญหาด้านสาธารณสุขที่สำคัญ โดยเป็นโฮสต์กึ่งกลางของปรสิต Angiostrongylus cantonensis วิธีการกำจัดแบบดั้งเดิม เช่น การควบคุมทางกายภาพและชีวภาพได้ผลน้อย ส่งผลให้เกษตรกรส่วนใหญ่นิยมใช้สารเคมีเนื่องจากเห็นผลรวดเร็วและมีประสิทธิภาพสูง อย่างไรก็ตามการใช้สารเคมีเหล่านี้กลับส่งผลกระทบในทางลบต่อสิ่งแวดล้อมและสุขภาพของมนุษย์ ด้วยเหตุนี้การใช้สารสกัดสมุนไพรที่มีฤทธิ์ในการฆ่าหอย เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมและไม่ส่งผลต่อสุขภาพมนุษย์จึงถือเป็นทางเลือกหนึ่งในการควบคุมหอยเชอรี่ จากรายงานการศึกษาสารสกัดหยาบจากเปลือกมะคำดีควายพบว่าเป็นพืชสมุนไพรที่มีฤทธิ์ในการฆ่าหอยศัตรูพืช แต่การศึกษาความเป็นพิษต่อสัตว์น้ำชนิดอื่นยังมีน้อย งานวิจัยนี้จึงมุ่งศึกษาฤทธิ์ในการฆ่าหอยของสารสกัดหยาบจากเปลือกมะคำดีควาย (Sapindus rarak) ต่อการกำจัดหอยเชอรี่ วิเคราะห์สารออกฤทธิ์ชีวภาพ และศึกษาความเป็นพิษต่อปลานิล (Oreochromis niloticus) ผลการทดลองพบว่าสารสกัดหยาบที่ระดับความเข้มข้น 25 และ 50 ppm สามารถทำให้หอยเชอรี่ตายร้อยละ 50 ภายใน 24 ชั่วโมง และร้อยละ 90 ภายใน 72 ชั่วโมง อย่างไรก็ตามความเข้มข้นนี้ก่อให้เกิดความเป็นพิษต่อปลานิล โดยทำให้ปลาตายร้อยละ 100 ภายใน 48 ชั่วโมง และผลการวิเคราะห์สารออกฤทธิ์ชีวภาพพบสาร hederagenin ปริมาณร้อยละ 0.44 ซึ่งเป็นสารซาโปนินกลุ่มไกลโคไซด์ที่สามารถทำลายเซลล์เม็ดเลือดแดง (hemolysis) ในสิ่งมีชีวิต ซึ่งอาจเป็นสาเหตุที่ทำให้หอยเชอรี่และปลานิลตาย ดังนั้นจากผลการวิจัยนี้จึงแนะนำให้เกษตรกรหลีกเลี่ยงการใช้สารสกัดหยาบจากเปลือกมะคำดีควายในการกำจัดหอยเชอรี่ในนาข้าว บ่อบัว บ่อเลี้ยงปลา บ่อเลี้ยงกุ้ง หรือสถานที่เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำอื่น ๆ เนื่องจากมีความเป็นพิษต่อสัตว์น้ำ