ภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านพิธีกรรมและความเชื่อในการดูแลสุขภาพจิตของผู้สูงอายุในชุมชนโพนเมือง อำเภอเหล่าเสือโก้ก จังหวัดอุบลราชธานี
คำสำคัญ:
ผู้สูงอายุ, สุขภาพจิต, ภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านพิธีกรรมและความเชื่อบทคัดย่อ
การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษารูปแบบการใช้ภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านพิธีกรรมและความเชื่อในการดูแลสุขภาพจิตของผู้สูงอายุในชุมชนตำบลโพนเมือง อำเภอเหล่าเสือโก้ก จังหวัดอุบลราชธานี กลุ่มตัวอย่างเป็นผู้อาวุโส และปราชญ์ชาวบ้านจำนวน 10 ท่าน ผู้นำประกอบพิธีกรรม จำนวน 5 ท่าน ผู้สูงอายุที่เคยเข้าร่วมพิธีกรรม จำนวน 15 ท่าน คัดเลือกกลุ่มตัวอย่างแบบเจาะจงร่วมกับการบอกต่อแบบลูกโซ่ เก็บรวบรวมข้อมูลด้วยวิธีการสัมภาษณ์เชิงลึกและการสังเกตระหว่างเดือน ตุลาคมถึงพฤศจิกายน พ.ศ. 2558 วิเคราะห์ข้อมูลโดยการวิเคราะห์เชิงเนื้อหา ผลการวิจัยพบว่า รูปแบบการใช้ภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านพิธีกรรมและความเชื่อในการดูแลสุขภาพจิตของผู้สูงอายุขึ้นอยู่กับพื้นฐานความเชื่อเกี่ยวกับสาเหตุการเกิดปัญหาสุขภาพจิตโดยมีความผูกพันกับพุทธศาสนา ความเชื่อเรื่องผี ขวัญและดวงชะตา ได้แก่ (1) พิธีกรรมไล่ผี หมอธรรมนั่งธรรม เพื่อหาสาเหตุของความเจ็บป่วยเพื่อทำการรักษา (2) การสู่ขวัญคนป่วย เพื่อบำบัดรักษาเชื่อว่าถ้าขวัญอยู่กับตัวก็จะทำให้ไม่เจ็บป่วย จะทำพิธีโดยหมอสู่ขวัญหรือหมอสูตรภายในหมู่บ้านมาทำพิธีเรียกขวัญกลับคืนสู่ร่างกาย (3) การสู่ขวัญหลวง จะทำพิธีสู่ขวัญให้ช่วงกลางคืนจำนวน 3 คืน (4) การต่ออายุ เพื่อให้อาการเจ็บป่วยหายหรือทุเลาลงมีหลายพิธีได้แก่ การสู่ขวัญก่องและสวดชาตา (5) การสะเดาะเคราะห์ เชื่อว่าเคราะห์เป็นสิ่งไม่ดี และเป็นสิ่งชั่วร้ายที่สามารถทำพิธีขจัดปัดเป่าออกไปได้ แล้วจะทำให้บุคคลนั้นรอดพ้นจากสิ่งชั่วร้ายต่างๆได้ (6) พิธีบูชาโชค เชื่อว่าเมื่อหมดเคราะห์หมดเข็ญแล้วต่อไปชะตาชีวิตของตนจะต้องมีโชค (7) การรดน้ำมนต์ เชื่อว่าการรดน้ำมนต์เพื่อชำระล้างความชั่วร้ายออกไป จากร่างกายและจิตใจ และเสริมสิริมงคลให้กับชีวิต (8) การรักษาด้วยหมอทรง เป็นการใช้ความสามารถในการติดต่อกับวิญญาณที่เชื่อว่าเป็นบุคคลสำคัญ เพื่อขอให้วิญญาณเหล่านั้นมาประทับร่างทรง เพื่อบอกสาเหตุการป่วย สรุปว่าถึงแม้ในปัจจุบันจะมีการรักษาด้วยวิธีทางการแพทย์แผนปัจจุบันแต่ก็ยังมีผสมผสานการแพทย์พื้นบ้านในรูปของกานำภูมิปัญญาท้องถิ่นในการรักษา ดังนั้นควรนำวิธีการต่างๆ มาศึกษาผลให้ชัดเจนและนำมาใช้ร่วมกันเพื่อให้สอดคล้องกับบริบทของสังคมและวัฒนธรรมตลอดจนการรักษาต่อไป
เอกสารอ้างอิง
กิตติภัทร อ่างบุญตา. (2550). การดูแลรักษาสุขภาพทางจิต โดยหมอสู่ขวัญในจังหวัดนครราชสีมา. บทคัดย่อผลงานวิชาการ กระทรวงสาธารณสุขประจำปี 2550, ณ.โรงแรมโลตัส ปางสวนแก้ว จังหวัดเชียงใหม่, วันที่ 29-31 สิงหาคม 2550, หน้า 78. http://www.dmh.go.th/abstract/details.asp?id=3667
จรัญ ฝนขาว. (2555). ภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านพิธีกรรมและความเชื่อเกี่ยวกับการลดเคราะห์และเสริมดวงชะตาที่ส่งผลต่อสุขภาพของประชาชนในอำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่. วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต สาขาวิชาส่งเสริมสุขภาพ บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.
จินตนา อาจสันเที๊ยะ และพรนภา คำพราว. (2557). “รูปแบบการดูแลสำหรับผู้สูงอายุในชุมชน,” วารสารพยาบาลทหารบก. 15(3), 123-127.
ชุติเดช เจียนดอน และคณะ. (2554). “คุณภาพชีวิตของผู้สูงอายุในชนบท อำเภอวังน้ำเขียว จังหวัดนครราชสีมา,” วารสารสาธารณสุขศาสตร์. 41(3), 229-239.
ชลภัสส์ วงษ์ประเสริฐ. (2551). “การสังเคราะห์นิยามและแนวคิดเกี่ยวกับภูมิปัญญาไทย,” วารสารวิจัย สมาคมห้องสมุดแห่งชาติ. 1(1),50-59.
ถนอมศรี อินทนนท์, อรวรรณ หนูแก้วและศรีสุดา วนาลีสิน. (2540). ภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านการแก้ปัญหา สุขภาพจิต: กรณีศึกษาหมู่บ้านแห่งหนึ่งในจังหวัดภาคใต้ของประเทศไทย. สงขลา: คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์.
ทิพย์ภา เชษฐ์เชาวลิต และคณะ. (2539). พฤติกรรมของครอบครัวในการดูแลผู้ป่วยจิตเวชเชิงพื้นบ้าน ในเขตภาคใต้ของประเทศไทย.รายงานการวิจัย. สงขลา: คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลา นครินทร์สงขลา.
นิติกร ภู่สุวรรณ. (2556). “ความเครียดของผู้สูงอายุในเขตตาบลแห่งหนึ่ง จังหวัดสกลนคร,” วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์. (ฉบับพิเศษ),164-171.
ประเสริฐ ไพบูลย์รุ่งโรจน์. (2550). การดูแลผู้ป่วยจิตเวชโดยการใช้ภูมิปัญญาท้องถิ่น.การประชุมวิชาการสุขภาพจิตนานาชาติ ครั้งที่ 6, เรื่องสุขภาพจิต : ชีวิตชาวเมือง วันที่ 1-3 สิงหาคม 2550 ณ. โรงแรมปรินซ์พาเลซ กรุงเทพมหานคร หน้า 183. http://www.dmh.go.th/abstract/details.asp?id=3597gเข้าถึงเมื่อวันที่ 20 กรกฎาคม 2558
ประพจน์ เภตรากาศ. (2550). การบูรณาการการแพทย์แผนไทยเข้าในระบบบริการสาธารณสุขแผน ไทย : ระบบยาไทยและยาจากสมุนไพรในสถานบริการสาธารณสุข. กรุงเทพฯ: กิจการโรงพิมพ์ องค์การสงเคราะห์ทหารผ่านศึก.
มนสิชา ชุมแก้ว, ถนอมศรี อินทนนท์และจินตนา เลิศไพบูลย์.(มปป).สุขภาพจิตและการสร้างเสริม สุขภาพจิตโดยใช้ ภูมิปัญญาท้องถิ่นของผู้สูงอายุในอำเภอละแม จังหวัดชุมพร. ค้นเมื่อวันที่ 10 พฤศจิกายน 2557 http://www.nur.psu.ac.th/warasarn
มะยุรี วงศ์กวานกลม, หรรษา เศรษฐบุปผา และ ชวพรรณ จันทร์ประสิทธิ์. (2554). “ภูมิปัญญาพื้นบ้านอีสานในการดูแลสุขภาพของผู้ที่เป็นโรคติดสุรา,” พยาบาลสาร. 38(3), 121-133.
รายงานการสำรวจประชากรสูงอายุในประเทศไทย พ.ศ. 2550 สำนักงานสถิติแห่งชาติ หน้า 48 ค้นเมื่อ วันที่ 9 พ.ย. 2557 http://service.nso.go.th/nso/nsopublish/servey/rep_older.pdf
วรารัตน ว่องอภิวัฒนกุลและคณะ. (2551). การพัฒนาศักยภาพภูมิปัญญาท้องถิ่นเพื่อการดูแลผู้ป่วยจิตเวชภาคใต้ ระยะที่ 2 ตอน หมอสมุนไพรและโนราโรงครู ได้รับทุนอุดหนุนจากแผนงานสร้างเสริมสุขภาพคนพิการในสังคมไทย การเสริมสร้างสุขภาพ (สสส.). สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข (สวรส.) และศูนย์สิรินทรเพื่อการฟื้นฟูสมรรถภาพทางการแพทย์แห่งชาติ.
วิพรรณ ประจวบเหมาะ. (2555). สถานการณ์ผู้สูงอายุไทย พ.ศ.2554. กรุงเทพฯ: พงษ์พาณิชย์เจริญผล.
วิชิต นันทสุวรรณ. (2528). “ภูมิปัญญาชาวบานในงานพัฒนา,” วารสารสังคมพัฒนา. 8(5), 7- 8.
วลัยพร นันท์ศุภวัฒน์ และคณะ. (2552). “สุขภาพจิตของผู้สูงอายุ,” วารสารสมาคมพยาบาลภาคตะวันออกออกเฉียงเหนือ. 27(1), 27-32.
สำนักงานสถิติแห่งชาติ. (2556). บทสรุปสาหรับผู้บริหาร: การสำรวจสุขภาพจิตคนไทย พ.ศ.2553. ค้นเมื่อ 12 พ.ย. 2557จาก http://service.nso.go.th/nso/nsopublish/themes/theme_2-4-10.html
สงวนศรี แต่งบุญงาม และคณะ. (2549). การพัฒนาศักยภาพภูมิปัญญาท้องถิ่น เพื่อการดูแลผู้ป่วยจิตเวช 4 ภาคการวิจัยเรื่องการพัฒนาศักยภาพภูมิปัญญาทองถิ่นเพื่อการดูแลผู้ป่วยจิตเวช (ระยะที่ 1). รายงานการวิจัยฉบับนี้ได้รับทุนอุดหนุนจากสำนักงานสร้างเสริมสุขภาพคนพิการในสังคมไทย (สสพ.)
สมจิตต์ ลุประสงค์. (2549). องค์ความรู้สุขภาพจิตภูมิปัญญาอีสาน: ความเชื่อ พิธีกรรมในการดูแลผู้มีปัญหาสุขภาพจิตและญาติ. รายงานวิจัยโรงพยาบาลจิตเวชนครพนมราชนครินทร์ http://www.klb.dmh.go.th/modules.php?m=research&gr=&op=detail&researchId=103 เข้าถึงเมื่อวันที่ 20กรกฎาคม 2558
สำนักงานสถิติแห่งชาติ. (2557). รายงานผลเบื้องต้นสำรวจประชากรสูงอายุในประเทศไทย พ.ศ. 2557. http://www.m-society.go.th/article_attach/14494/18145.pdf) เข้าถึงเมื่อวันที่ 2 พฤศจิกายน 2557.
Butler, J., and Ciarrochi, J. (2007). Psychological acceptance and quality of life in the elderly. Quality of Life Research. Springer. 16, 607–615.
Golberg, D. P. (1972). The detection of psychiatric illness by questionnaire. London: Oxford University Press. World Health Organization. (2010). World healthstatistics 2010. Retrieved July 1, 2010, fromhttp://www.who.int/whosis/whostat/EN_WHS10_Full.pdf 12
ดาวน์โหลด
เผยแพร่แล้ว
รูปแบบการอ้างอิง
ฉบับ
ประเภทบทความ
สัญญาอนุญาต
เนื้อหาและข้อมูลในบทความที่ลงตีพิมพ์ในวารสารวารสารวิจัยสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏอุบลราชธานี ถือเป็นข้อคิดเห็นและความรับผิดชอบของผู้เขียนบทความโดยตรงซึ่งกองบรรณาธิการวารสาร ไม่จำเป็นต้องเห็นด้วย หรือร่วมรับผิดชอบใดๆ
บทความ ข้อมูล เนื้อหา รูปภาพ ฯลฯ ที่ได้รับการตีพิมพ์ในวารสารนี้ ถือเป็นลิขสิทธิ์ของวารสารฯ หากบุคคลหรือหน่วยงานใดต้องการนำทั้งหมดหรือส่วนหนึ่งส่วนใดไปเผยแพร่ต่อหรือเพื่อกระทำการใดๆ จะต้องได้รับอนุญาตเป็นลายลักอักษรณ์จากบรรณาธิการวารสารนี้ก่อนเท่านั้น
