ภาวะซึมเศร้าในนักเรียนมัธยมศึกษาตอนปลาย: แนวคิด ทฤษฎี การสังเคราะห์ ปัจจัยเสี่ยงการเข้าถึงบริการสุขภาพจิตและแนวทางป้องกันตามหลักฐานเชิงประจักษ์
Depression among Upper Secondary School Students: Concepts and Theoretical Frameworks, Synthesis of Risk Factors, Access to Mental Health Services, and Evidence-Based Prevention Strategies
Abstract
Depression among late adolescent high school students has become an increasingly serious mental health concern in recent years. The risk factors are associated with biological, psychological, familial, sociocultural, school-related, and broader social contexts. In addition, access to mental health services for this group remains limited due to various multidimensional factors such as mental health literacy, stigma, availability of personnel, and service system constraints. Consequently, preventing depression among adolescents requires multisectoral integration.
This article aims to synthesize knowledge regarding: (1) the definition, clinical characteristics, and current situation of depression among late adolescent high school students; (2) risk and protective factors at the individual, family, school, societal, and technological levels; (3) theoretical perspectives and key concepts explaining depression; and (4) evidence-based prevention strategies at the primary, secondary, and tertiary levels, including the development of school mental health programs, the promotion of mental health literacy, proactive screening, and enhanced access to services within the healthcare system.
Addressing depression among late adolescent high school students requires an emphasis on both systemic and individual-level prevention. This involves collaboration among families, schools, health professionals, communities, and national policies. Evidence indicates that integrated school-based interventions, adolescent empowerment, and improved access to mental health services can effectively reduce risk and promote emotional well-being among adolescents.
Keywords: Depression, Late adolescence, Risk factors, School mental health, Prevention strategies
References
แหล่งอ้างอิง
กนกวรรณ สุภาราญ. (2564). ปรับวิธีสื่อสาร สู่การเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมวัยรุ่น. EDUCA. https://www.educathai.com/knowledge/articles/391?utm_source=chatgpt.com
กรมสุขภาพจิต. (2561). คู่มือปฏิบัติการดูแลวัยรุ่นที่มีภาวะซึมเศร้าสำหรับบุคลากรสาธารณสุขและบุคลากรทางการศึกษาตามแนวทางการดูแลวัยรุ่นที่มีภาวะซึมเศร้า (พิมพ์ครั้งที่ 1). บริษัท บียอนด์ พับลิสชิ่ง จำกัด
กรมสุขภาพจิต. (2568). Mental Health Check In: ข้อมูลการประเมินสุขภาพจิตเด็กและวัยรุ่น อายุไม่เกิน 18 ปี. https://checkin.dmh.go.th/dashboards/dash07.
จันทนา เกิดบางแขม, ภรภัทร เฮงอุดมทรัพย์, และสรพงษ์ เจริญกฤตยาวุฒิ. (2564). ปัจจัยที่สัมพันธ์กับภาวะซึมเศร้าของแรงงานไทยในเขตพื้นที่ระเบียงเศรษฐกิจพิเศษ ภาคตะวันออก [โครงการวิจัยประเภทงบประมาณเงินรายได้ จากกองทุนวิจัยและพัฒนา, มหาวิทยาลัยบูรพา]. BUUIR คลังปัญญา มหาวิทยาลัยบูรพา. http://dspace.lib.buu.ac.th/xmlui/handle/1234567890/4403
ดวงใจ วัฒนสินธุ์. (2559). การป้องกันภาวะซึมเศร้าในวัยรุ่น: จากหลักฐานเชิงประจักษ์สู่การปฏิบัติ. วารสารคณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยบูรพา, 24(1), 1-11. https://he02.tci-thaijo.org/index.php/Nubuu/article/view/87571
ตฏิลา จำปาวัลย์. (2560). แนวคิดและทฤษฎีภาวะซึมเศร้าทางจิตวิทยา. วารสารพุทธจิตวิทยา, 2(2), 1-11. https://so03.tci-thaijo.org/index.php/jbp/issue/view/16574
ถิรนันท์ ผิวผา, นุชนาถ บรรทุมพร, และ สารวัตน์ วุฒิอาภา. (2561). ผลของโปรแกรมการฝึกทักษะชีวิตต่อภาวะซึมเศร้าในนักเรียนมัธยมศึกษาตอนปลาย. วารสารพยาบาลทหารบก [ฉบับพิเศษ], 19, 89 - 98. https://he01.tci-thaijo.org/index.php/JRTAN/article/view/164627
ธัญญรัศม์ ธนวัติอภิชาติโชติ. (2566). การจัดการอารมณ์ของวัยรุ่น. วารสารมหาปชาบดีเถรีปริทรรศน์, 1/(1), 35-43. https://so09.tci-thaijo.org/index.php/MPT_MBU/article/view/1673
ธีรภัทร์ ลักษณียนาวิน, และ เอมอัชฌา วัฒนบุรานนท์. (2565). ปัจจัยที่ส่งผลต่อภาวะซึมเศร้าของนักเรียนมัธยมศึกษาตอนปลาย ในเขตอำเภอเมืองชลบุรี จังหวัดชลบุรี. วารสารวิจัยและพัฒนาระบบสุขภาพ, 15(3), 59-73. https://he02.tci-thaijo.org/index.php/RDHSJ/article/view/258574
นันทยา คงประพันธ์. (2563). ปัจจัยที่มีผลต่อภาวะซึมเศร้าในวัยรุ่น กรณีศึกษา: มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลสุวรรณภูมิ. วารสารสังคมศาสตร์และมานุษยวิทยาเชิงพุทธ, 5(11), 302-315. https://so04.tci-thaijo.org/index.php/JSBA/article/view/246966
นันทิยา จีระทรัพย์, สุพัตรา สุขาวห, กมลทิพย์ สงวนรัมย์, เกษราภรณ์ เคนบุปผา, และ หทัยรัตน์ ดิษฐอั๊ง. (2563). การพัฒนาและทดสอบประสิทธิผลโปรแกรมการบำบัดทางความคิดและพฤติกรรมแบบกลุ่ทสำหรับวัยรุ่นที่มีอาการซึมเศร้าในโรงเรียนมัธยมศึกษา. สมาคมจิตแพทย์แห่งประเทศไทย, 65(1), 47-62. https://he01.tci-thaijo.org/index.php/JPAT/article/view/240787
นุสรา นามเดช, พเยาว์ พงษ์ศักดิ์ชาติ, และอรทัย สงวนพรรค. (2561). ความรอบรู้ทางสุขภาพจิตของนักเรียนมัธยมศึกษาตอนปลาย จังหวัดสระบุรี. วารสารการพยาบาลและการศึกษา, 11(3), 125-138. https://he01.tci-thaijo.org/index.php/JNAE/article/view/152685
มูลนิธิยุวพัฒน์. (2566, 23 มกราคม). ควรทำอย่างไร? เมื่อลูกซึมเศร้า. มูลนิธิยุวพัฒน์ https://shorturl.asia/lEoMA
โรงพยาบาลกรุงเทพ. (2023). 4 ปัจจัย ก่อโรคซึมเศร้าในเด็ก. https://bangkokmentalhealthhospital.com/th/4-factors-causing-depression-in-children
วราวรรณ สุทธิประภา, และ พัชรี ด้วงคําจันทร์. (2566). ความชุกและปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับภาวะซึมเศร้าในนักเรียนมัธยมศึกษา เขตอำเภอเมืองเพชรบูรณ์. วารสารวิทยาศาสตร์สุขภาพ วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี สรรพสิทธิประสงค์, 8(1), e269891. https://he01.tci-thaijo.org/index.php/bcnsp/article/view/269891
วิมลวรรณ ปัญญาว่อง, รัตนศักดิ์ สันติธาดากุล, และโชษิตา ภาวสุทธิไพศิฐ. (2563). ความชุกของภาวะซึมเศร้าและความเสี่ยงฆ่าตัวตายในวัยรุ่นไทยการสำรวจโรงเรียนใน 13 เขตสุขภาพ. วารสารสุขภาพจิตแห่งประเทศไทย, 28(2), 136-149. https://he01.tci-thaijo.org/index.php/jmht/article/view/210760
ศญาดา ด่านไทยวัฒนา. (2565). ภาวะซึมเศร้าในวัยรุ่นกับบทบาทอาจารย์. วารสารวิทยาศาสตร์สุขภาพ วิทยาลัยนครราชสีมา, 1(2). 54-64. https://he03.tci-thaijo.org/index.php/jhsnmc/article/view/604
ศุทรา เอื้ออภิสิทธิ์วงศ์. (2563). การศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างสัมพันธภาพในครอบครัวและภาวะซึมเศร้าในวัยรุ่น. วารสารสุขภาพจิตแห่งประเทศไทย, 28(3), 231-239. https://he01.tci-thaijo.org/index.php/jmht/article/view/225452
สุจิรา ฟุ้งเฟื่อง, ยุทธศาสตร์ ฟุ้งเฟื่อง, และอรธิรา บุญประดิษฐ์. (2566). การคัดกรองและการดูแลภาวะซึมเศร้าเบื้องต้น ของทหารในพื้นที่ชายแดน, วารสารคุณภาพชีวิตกับกฎหมาย, 19(1), 68-82. https://so05.tci-thaijo.org/index.php/QLLJ/article/view/264625
อัฐสิมา มาศโอสถ, สุคนธา ศิริ, ดุสิต สุจิรารัตน์, และโชคชัย หมั่นแสวงทรัพย์. (2562). การถูกกลั่นแกล้งกับภาวะซึมเศร้าในนักเรียนไทยมุสลิมมัธยมศึกษาตอนปลาย. การประชุมวิชาการและนําเสนอผลงานวิจัยระดับชาติและนานาชาติ ครั้งที่ 1, 10(1), 1160-1171. http://journalgrad.ssru.ac.th/index.php/8thconference/article/view/1992
Ahmed, S. P., Bittencourt-Hewitt, A., & Sebastian, C. L. (2015). Neurocognitive bases of emotion regulation development in adolescence. Developmental Cognitive Neuroscience, 15, 11-25. https://doi.org/10.1016/j.dcn.2015.07.006
Bodicherla, K.P., Shah, K., Singh, R., Arinze, N.C., & Chaudhari. (2021). School-Based Approaches to Prevent Depression in Adolescents. Cureus, 13(2), e13443. https://doi.org/10.7759/cureus.13443
Chaowiang, K., Bundasuk, T., & Tuntisuwitwong, S. (2020). Resilience and Depressive Symptoms in Thai Adolescents. Journal of Nursing and Health Sciences, 14(1), 1-12. https://he01.tci-thaijo.org/index.php/NurseNu/article/view/229211
Sagone, E & Caroli M.E.D. (2014). A correlational study on dispositional resilience, psychological well-being, and coping strategies in university students. American Journal of Educational Research, 2(7), 463 - 471. https://doi.org/10.12691/education-2-7-5
National Institute for Health and Care Excellence. (2019). Depression in children and young people: Identification and management. NICE Guideline, NG134, 1-47. https://www.nice.org.uk/guidance/ng134
Ratanasiripong, P., Hanklang, S., Nungdanjark, W., Thongthammarat, Y., & Ramon, E. (2024). Predictors of mental health among secondary school students in Thailand. Thai Journal of Public Health, 54(2), 903 - 917. https://he02.tci-thaijo.org/index.php/jph/article/view/269627
Rombouts, M., Monshouwer, K., Duinhof, E.L., Kraiss, J.T., Shields-Zeeman, L., & Kleinjan, M. (2025). A school-based program to prevent depressive symptoms and strengthen well-being among pre-vocational students (Happy Lessons): Results of a randomized controlled trial. ScienceDirect, 37(200398), 1 - 8. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S221265702500008X?utm_source=chatgpt.com
Rongen, W.C.H., Creemers, D.H.M., Spijker, P., Vermulst, A.A., & Rasing, S.P.A. (2025). Evaluation of a school-based depression prevention approach among adolescents with elevated depressive symptoms attending special education: study protocol of a cluster randomized controlled trial. BMC Psychiatry, 25(517). 1-12. https://bmcpsychiatry.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12888-025-06955-5
Ruanjai, T., Siri, S., Amyong, N., Munsawaengsub, C., & Apidechkul, T. (2024). Prevalence and Factors Associated with Depression among Hill-Tribe High School Students in Chiang Rai Province, Thailand: A Multilevel Cross-Sectional Study. J Med Assoc Thai, 107(9), 707-717. http://www.jmatonline.com/view.php?id=127
Rungrojwatanasiri, P., Jirarode, A., & Petpichetchian, W. (2024). The Effects of an Internet-based Cognitive Behavioral Therapy Program on Depression in Thai High School Students: A Quasiexperimental Study. Pacific Rim International Journal of Nursing Research. 28(2), 493-509. https://doi.org/10.60099/prijnr.2024.262983
Thai Health Report. (2023). Factors leading to depression in children: Social and family influences. https://www.thaihealthreport.com/th/situation_ten.php?id=4&y=2563&bm=
Wang, N., Kong, J.Q., Bai, N., Zhang, H.Y., & Yin, M. (2024). Psychological interventions for depression in children and adolescents: A bibliometric analysis. World Journal of Psychiatry, 14(3), 467-483. https://doi.org/10.5498/wjp.v14.i3.467
World Health Organization. (2017). Depression and other common mental disorders: Global health estimates (WHO/MSD/MER/2017.2). World Health Organization. https://www.who.int/publications/i/item/depression-global-health-estimates
World Health Organization. (2021, October 8). Mental health atlas 2020. https://www.who.int/publications/i/item/9789240036703
World Health Organization (WHO). (2022, June 17). Transforming mental health for all. https://www.who.int/teams/mental-health-and-substance-use/world-mental-health-report
Yap, M.B.H., Pilkington, P.D., Ryan, S.M., Kelly, C.M., and Jorm, A.F. (2014). Parenting strategies for reducing the risk of adolescent depression and anxiety disorders: A Delphi consensus study. Journal of Affective Disorders, 156, 67-75. https://doi.org/10.1016/j.jad.2013.11.017
