การเข้าถึง ปัจจัยทำนาย และผลลัพธ์การจัดบริการสุขภาพปฐมภูมิในผู้สูงอายุชุมชนเขตเมือง

บทคัดย่อ

ประเทศไทยได้ก้าวเข้าสู่สังคมสูงวัยอย่างสมบูรณ์แล้ว ส่งผลให้ความต้องการบริการสุขภาพปฐมภูมิเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ อย่างไรก็ตาม ผู้สูงอายุในชุมชนเขตเมืองยังเผชิญอุปสรรคการเข้าถึงบริการในหลายมิติ การวิจัยครั้งนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาระดับการเข้าถึงบริการสุขภาพปฐมภูมิ วิเคราะห์ปัจจัยทำนาย และศึกษาผลลัพธ์การจัดบริการสุขภาพปฐมภูมิสำหรับผู้สูงอายุในชุมชนเขตเมือง การวิจัยใช้รูปแบบผสมผสานแบบเชิงอธิบายตามลำดับขั้น เก็บข้อมูลเชิงปริมาณจากผู้สูงอายุจำนวน 180 คน ในชุมชนเขตเมือง ในจังหวัดภาคตะวันออกเฉียงเหนือแห่งหนึ่ง โดยการสุ่มตัวอย่างแบบแบ่งชั้นตามสัดส่วน และข้อมูลเชิงคุณภาพจากผู้ให้ข้อมูล 111 คน วิเคราะห์ข้อมูลเชิงปริมาณด้วยสถิติพรรณนา และสถิติ multiple regression analysis สำหรับข้อมูลเชิงคุณภาพวิเคราะห์ด้วย thematic analysis

ผลการวิจัยพบว่า ผู้สูงอายุมีการเข้าถึงบริการสุขภาพปฐมภูมิโดยรวมอยู่ในระดับมาก (M = 3.90, SD = 0.55) โดยมิติที่สูงที่สุด คือ การยอมรับบริการ รองลงมา คือ ความสามารถในการจ่าย การเข้าถึงทางกายภาพ ความพอเพียง และความสะดวกของบริการ ตามลำดับ ปัจจัยทำนายที่มีนัยสำคัญทางสถิติ ได้แก่ รายได้เฉลี่ย ระยะทางถึงหน่วยบริการสุขภาพ ระดับความสามารถในการปฏิบัติกิจวัตรประจำวัน การมีผู้ดูแล และความรู้สิทธิด้านสุขภาพ โดยแบบจำลองอธิบายความแปรปรวนได้ร้อยละ 48.0 (R² = .480, Adjusted R² = .460, p < .001) ผลการวิจัยเชิงคุณภาพสามารถสังเคราะห์รูปแบบการจัดบริการแบบบูรณาการได้ 4 รูปแบบ ได้แก่ การดูแลที่บ้าน คลินิกและโรงเรียน NCD ร้านยาชุมชน และระบบ telemedicine ผ่านเครือข่าย ผู้สูงอายุมีความพึงพอใจต่อบริการสุขภาพปฐมภูมิในระดับมาก โดยเฉพาะด้านมนุษยสัมพันธ์และความสามารถของบุคลากร

ข้อค้นพบจากการศึกษานี้แสดงว่า การจัดบริการสุขภาพปฐมภูมิในชุมชนมีทิศทางการดำเนินงานที่ดี แต่ยังควรพัฒนาระบบบริการเชิงรุก ลดข้อจำกัดด้านการเข้าถึงทางกายภาพ ลดช่องว่างดิจิทัล และเสริมระบบสนับสนุนในชุมชน เพื่อให้เกิดความเท่าเทียมและความยั่งยืนในการดูแลผู้สูงอายุอย่างต่อเนื่อง