การเคลื่อนไหวทางสังคมเพื่อส่งเสริมการอ่าน: จาก ‘เชียงใหม่อ่าน’ สู่ ‘สภาการอ่านและการเรียนรู้จังหวัดเชียงใหม่’ ในฐานะปฏิบัติการทางวัฒนธรรมจากฐานราก

บทคัดย่อ

การอ่านเป็นทักษะพื้นฐานและปฏิบัติการทางวัฒนธรรมที่สำคัญ อย่างไรก็ตามประเทศไทยยังคงเผชิญกับความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงการส่งเสริมการอ่านอย่างต่อเนื่อง งานวิจัยนี้ใช้กรณีศึกษาของเมืองเชียงใหม่ซึ่งเป็นเมืองใหญ่ แต่ยังคงสะท้อนปัญหาความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงการอ่าน ขณะที่กลไกของรัฐยังเผชิญกับความท้าทายหลายมิติ บทความนี้มุ่งศึกษาบทบาทของกลุ่มนอกรัฐในปฏิบัติการทางวัฒนธรรมเพื่อเปิดพื้นที่และส่งเสริมการอ่านเพื่อตอบสนองต่อข้อจำกัดของเมืองผ่านกรณีศึกษาเครือข่ายเชียงใหม่อ่านและสภาการอ่านและการเรียนรู้จังหวัดเชียงใหม่ การวิจัยเชิงคุณภาพนี้ใช้การวิเคราะห์เอกสารร่วมกับการวิจัยภาคสนาม ผ่านการสำรวจเชิงกายภาพและการสัมภาษณ์เชิงลึกด้วยแบบสัมภาษณ์กึ่งโครงสร้างกับกลุ่มเป้าหมายที่หลากหลาย ทั้งบรรณารักษ์ ครู ตัวแทนเครือข่ายและเยาวชนในโรงเรียน โดยอาศัยกรอบแนวคิดการเคลื่อนไหวทางสังคมแนวใหม่และทุนทางวัฒนธรรม ผลการวิจัยพบว่า กลุ่มนอกรัฐมีบทบาทสำคัญในการเป็นขบวนการเคลื่อนไหวทางสังคมแนวใหม่เพื่อท้าทายความเหลื่อมล้ำเชิงโครงสร้าง โดยแสดงออกผ่านบทบาทหลัก ได้แก่ 1) การขับเคลื่อนเชิงสัญลักษณ์ด้วยการใช้นิทานเชื่อมโยงปัญหาทางสังคมในท้องถิ่นเพื่อเปลี่ยนความหมายของการอ่าน 2) การสร้างกลไกบ่มเพาะอุปนิสัยรักการอ่านในระดับฐานรากผ่านการทำงานร่วมกับเครือข่ายครูศูนย์พัฒนาเด็กเล็กและนักปฏิบัติการ และ 3) การสร้างพื้นที่ไกล่เกลี่ยและเปลี่ยนผ่านสู่สถาบันโดยการจัดตั้งสภาการอ่านฯ เพื่อเชื่อมโยงการทำงานร่วมกับองค์กรรัฐ ผลักดันนโยบายและกำหนดทิศทางการอ่านของเมือง เพื่อตอบสนองต่อกลุ่มคนชายขอบและพหุวัฒนธรรมอย่างยั่งยืน