ภาระการปรับตัวที่ไม่เท่าเทียม: มุมมองของครูอนามัยต่อทรัพยากร และแนวทางสู่ความยั่งยืนของกิจกรรมโรงเรียนผู้พิทักษ์ฟันดี
คำสำคัญ:
โรงเรียนผู้พิทักษ์ฟันดี, ความไม่เท่าเทียม, การปรับตัวของครู, การส่งเสริมสุขภาพในโรงเรียนบทคัดย่อ
กิจกรรมโรงเรียนผู้พิทักษ์ฟันดีเป็นกิจกรรมเพื่อสร้างเสริมความรอบรู้ด้านสุขภาพช่องปากนักเรียนชั้นประถมศึกษาตอนปลาย โดยให้ครูสอนแบบ Active learning ร่วมกับการใช้ดิจิทัลแพลตฟอร์มเป็นรูปแบบเดียวกันทั่วประเทศ การวิจัยเชิงคุณภาพนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์ความไม่เท่าเทียมของภาระการปรับตัวของครู ภายใต้ระดับความพร้อมด้านทรัพยากรที่แตกต่างกันในแต่ละบริบทโรงเรียน ครอบคลุม ปัญหา บทบาทของเครือข่าย และแนวทางที่ครูเสนอเพื่อความยั่งยืน เก็บข้อมูลโดยใช้วิธีเลือกตัวอย่างแบบเจาะจง แบบ Maximum variation จากโรงเรียนประถมศึกษา 6 แห่งใน 4 ภาค ที่มีระดับความร่วมมือและความพร้อมแตกต่างกัน ผู้ให้ข้อมูลหลักคือครูอนามัย 14 คน ร่วมกับข้อมูลจากผู้บริหารโรงเรียน 7 คน เพื่อให้เห็นการบริหารจัดการที่ครูปฏิบัติงานอยู่ ใช้แบบสัมภาษณ์เชิงลึกตามกรอบแนวคิด CIPP Model วิเคราะห์ข้อมูลด้วย Thematic analysis และตรวจสอบความน่าเชื่อถือของข้อมูลแบบสามเส้าจนกระทั่งข้อมูลอิ่มตัว
ผลการศึกษาพบว่าภาระการปรับตัวของครูกระจุกตัวอยู่ที่ครูในโรงเรียนขนาดเล็กและพื้นที่ชนบทที่มีทรัพยากรจำกัด สรุปได้เป็น 5 ประเด็นหลัก ได้แก่ 1) ปัจจัยที่ช่วยลดภาระการปรับตัวในโรงเรียนที่พร้อมกว่า 2) ภาระการปรับตัวเชิงทดแทนในโรงเรียนที่ขาดแคลนทรัพยากร 3) การพึ่งพาเครือข่ายภายนอกที่มีความต่อเนื่องไม่เท่ากันในแต่ละพื้นที่ 4) ผลลัพธ์เชิงบวกในโรงเรียนที่มีทรัพยากรจำกัด และ 5) แนวทางเพื่อลดความไม่เท่าเทียมของภาระการปรับตัว
การออกแบบกิจกรรมเพื่อความยั่งยืนจึงควรมีความยืดหยุ่น และจัดสรรการสนับสนุนตามระดับความจำเป็นในแต่ละพื้นที่ เพื่อไม่ให้ครูเป็นผู้แบกรับภาระการปรับตัวเพียงฝ่ายเดียว
เอกสารอ้างอิง
สำนักทันตสาธารณสุข กรมอนามัย. รายงานผลการสำรวจสภาวะสุขภาพช่องปากแห่งชาติครั้งที่ 9 ประเทศไทย พ.ศ. 2566. นนทบุรี: สำนักพิมพ์อักษรกราฟฟิคแอนด์ดีไซน์; 2567.
วรุณรัตน์ สมบัติโยธา, รังสิยา สมบัติโยธา, นพมาศ ศรีเพชรวรรณดี. ผลของโปรแกรมเสริมสร้างพฤติกรรมตามแผนต่อพฤติกรรมการป้องกันฟันผุของนักเรียนประถมศึกษาตอนปลายในโรงเรียน. พยาบาลสาร มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. 2568;52(2):108-22.
พันธนา แสงจันทร์, จารุวรรณ วิโรจน์, เขมิกา สมบัติโยธา. ผลของโปรแกรมส่งเสริมความรอบรู้สุขภาพช่องปาก สำหรับนักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 6 อำเภอแคนดง จังหวัดบุรีรัมย์. วารสารการแพทย์โรงพยาบาลศรีสะเกษ สุรินทร์ บุรีรัมย์. 2568;40(2):395-407.
กิตติคุณ บัวบาน. การประเมินผลโครงการส่งเสริมสุขภาพช่องปากในเครือข่ายโรงเรียนเด็กไทยฟันดี ตำบลขะเนจื้อ อำเภอแม่ระมาด จังหวัดตาก. วิทยาสารทันตสาธารณสุข. 2561;23(1):12-25.
ณัฎฐา ปัทมานุสรณ์. ภาวะผู้นำแบบใฝ่บริการของผู้บริหารสถานศึกษาที่ส่งผลต่อแรงจูงใจในการทำงานของครูสังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษา เขต 2. ศึกษาศาสตร์ มมร. 2565;10(2):9-24.
Stufflebeam DL. The CIPP Model for Evaluation. In: Kellaghan T, Stufflebeam DL, editors. International Handbook of Educational Evaluation [Internet]. Dordrecht: Springer Netherlands; 2003 [cited 2026 Oct 16]. p. 31–62. Available from: http://link.springer.com/10.1007/978-94-010-0309-4_4 doi:10.1007/978-94-010-0309-4_4
Malterud K, Siersma VD, Guassora AD. Sample Size in Qualitative Interview Studies: Guided by Information Power. Qual Health Res. 2016;26(13):1753-60.
Lincoln YS, Guba EG. Naturalistic inquiry. Beverly Hills, CA: Sage Publications; 1985.
อรุณศรี พลวงษา. ปัจจัยบริหารที่มีความสัมพันธ์ต่อการปฏิบัติงานของครูด้านการส่งเสริมสุขภาพช่องปากเด็กวัยเรียน ในเครือข่ายโรงเรียนเด็กไทยฟันดี อำเภอธัญบุรี จังหวัดปทุมธานี. วารสารวิชาการแพทย์เขต 11. 2566;37(4):14-25.
Braveman P. Health disparities and health equity: concepts and measurement. Annu Rev Public Health. 2006;27:167-94. doi: 10.1146/annurev.publhealth.27.021405.102103
Hawe P, Shiell A, Riley T. Complex interventions: how "out of control" can a randomised controlled trial be? BMJ. 2004 Jun 26;328(7455):1561-3. doi: 10.1136/bmj.328.7455.1561.
Skivington K, Matthews L, Simpson SA, Craig P, Baird J, Blazeby JM, et al. A new framework for developing and evaluating complex interventions: update of Medical Research Council guidance. BMJ. 2021 Sep 30;374:n2061. doi: 10.1136/bmj.n2061.
Chambers DA, Glasgow RE, Stange KC. The dynamic sustainability framework: addressing the paradox of sustainment amid ongoing change. Implement Sci. 2013 Oct 2;8:117. doi: 10.1186/1748-5908-8-117.
Lipsky M. Street-level bureaucracy: dilemmas of the individual in public services. New York: Russell Sage Foundation; 1980.
Wiltsey Stirman S, Baumann AA, Miller CJ. The FRAME: an expanded framework for reporting adaptations and modifications to evidence-based interventions. Implement Sci. 2019 Jun 6;14(1):58. doi: 10.1186/s13012-019-0898-y.
Damschroder LJ, Aron DC, Keith RE, Kirsh SR, Alexander JA, Lowery JC. Fostering implementation of health services research findings into practice: a consolidated framework for advancing implementation science. Implement Sci. 2009 Aug 7;4:50. doi: 10.1186/1748-5908-4-50.
Aarons GA, Hurlburt M, Horwitz SM. Advancing a conceptual model of evidence-based practice implementation in public service sectors. Adm Policy Ment Health. 2011 Jan;38(1):4-23. doi: 10.1007/s10488-010-0327-7.
Bramantoro T, Santoso CMA, Hariyani N, Setyowati D, Zulfiana AA, Nor NAM, et al. Effectiveness of the school-based oral health promotion programmes from preschool to high school: A systematic review. PLoS One. 2021 Aug 11;16(8):e0256007. doi: 10.1371/journal.pone.0256007.
ดาวน์โหลด
เผยแพร่แล้ว
รูปแบบการอ้างอิง
ฉบับ
ประเภทบทความ
สัญญาอนุญาต
ลิขสิทธิ์ (c) 2026 วารสารศูนย์อนามัยที่ 9 : วารสารส่งเสริมสุขภาพและอนามัยสิ่งแวดล้อม
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
บทความหรือข้อคิดเห็นใด ๆ ที่ประกฎในวารสารศูนย์อนามัยที่ 9 เป็นความคิดเห็นของผู้เขียน บรรณาธิการ คณะผู้จัดทำ และศูนย์อนามัยที่ 9 นครราชสีมา (เจ้าของ) ไม่จำเป็นต้องเห็นด้วย ผู้เขียนต้องรับผิดชอบต่อบทความของตนเอง
ผลการพิจารณาของกองบรรณาธิการและผู้ทรงคุณวุฒิถือเป็นที่สิ้นสุด คณะบรรณาธิการวารสารฯ ขอสงวนสิทธิ์ในการตรวจแก้ไขข้อความให้ถูกต้องตามหลักภาษาและมีความเหมาะสม
กองบรรณาธิการวารสารฯ ขอสงวนสิทธิ์มิให้นำเนื้อหาใด ๆ ของบทความ หรือข้อคิดเห็นใด ๆ ของผลการประเมินบทความในวารสารฯ ไปเผยแพร่ก่อนได้รับอนุญาตจากกองบรรณาธิการ อย่างเป็นลายลักษณ์อักษร และผลงานที่ได้รับการตีพิมพ์ถือเป็นลิขสิทธิ์ของวารสารศูนย์อนามัยที่ 9
