ผลของการจัดการตนเองต่อระดับความดันโลหิตในผู้สูงอายุไทยที่เป็นโรคความดันโลหิตสูง: การทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบและการวิเคราะห์อภิมาน

บทคัดย่อ

ความดันโลหิตสูง เป็นหนึ่งในโรคเรื้อรังที่พบได้บ่อยในผู้สูงอายุ และเป็นปัจจัยสำคัญที่นำไปสู่ความเจ็บป่วยและการเสียชีวิตจากโรคหัวใจและหลอดเลือด ในประเทศไทย สัดส่วนประชากรผู้สูงอายุเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว และภาวะความดันโลหิตสูงที่ควบคุมไม่ได้ในกลุ่มนี้ถือเป็นปัญหาสำคัญด้านสาธารณสุข การพัฒนากลยุทธ์ในการจัดการความดันโลหิตสูงอย่างมีประสิทธิภาพและยั่งยืนจึงเป็นสิ่งจำเป็น กลยุทธ์แบบการจัดการตนเองซึ่งมีพื้นฐานมาจากทฤษฎีการปรับเปลี่ยนพฤติกรรม
ถือเป็นแนวทางสำคัญที่ได้รับการส่งเสริมอย่างแพร่หลายในระบบการดูแลสุขภาพ โดยเน้นการมีส่วนร่วมของผู้ป่วยเป็นศูนย์กลางในการควบคุมโรคความดันโลหิตสูงอย่างมีประสิทธิภาพ การทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบและการวิเคราะห์อภิมานครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อประเมินประสิทธิผลของการจัดการตนเองในการลดความดันโลหิตในผู้สูงอายุที่เป็นโรคความดันโลหิตสูงในประเทศไทย

การสืบค้นข้อมูลใช้ฐานข้อมูลทั้งในระดับนานาชาติและในประเทศทั้งหมด 4 ฐาน ได้แก่ PubMed,Embase, Scopus และ Thai-Journal Citation Index (TCI)โดยดำเนินค้นหาบทความวิจัยที่เผยแพร่ระหว่างเดือนมกราคม พ.ศ. 2561 ถึงเดือนธันวาคม พ.ศ. 2566 การทบทวนมุ่งเน้นเฉพาะงานวิจัยที่ใช้รูปแบบการทดลองแบบสุ่มที่มีกลุ่มควบคุม (randomized controlled trial: RCT) หรือแบบกึ่งทดลอง (quasi-experimental) โดยใช้รูปแบบการจัดการตนเองในผู้สูงอายุที่มีอายุ 60 ปีขึ้นไป และได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นโรคความดันโลหิตสูง โดยกระบวน การคัดเลือกเป็นไปตามแนวทาง PRISMA หลังจากผ่านการคัดกรองและประเมินคุณภาพอย่างเคร่งครัดโดยใช้เครื่องมือ JBI Critical Appraisal Checklist for Quasi-Experimental Studies พบว่าไม่มีงานวิจัยแบบ RCT ที่เข้าเกณฑ์ จึงคงไว้เฉพาะงานวิจัยแบบกึ่งทดลองเท่านั้น

ผลการสืบค้นพบงานวิจัยที่เข้าเกณฑ์ทั้งหมด 5 ฉบับ ซึ่งทั้งหมดเป็นการศึกษาในประเทศไทย มุ่งเน้นกลุ่มประชากรผู้สูงอายุ และใช้โปรแกรมการทดลองที่มีพื้นฐานจากกรอบแนวคิดด้านการจัดการตนเอง โดยทั่วไปโปรแกรมการจัดการตนเองประกอบด้วยองค์ประกอบ เช่น การให้ความรู้ด้านสุขภาพ การติดตามสุขภาพตนเอง การปรับเปลี่ยนพฤติกรรม การตั้งเป้าหมาย และกลยุทธ์การเสริมแรง โดยมีเป้าหมายเพื่อควบคุมความดันโลหิตให้ดีขึ้นและส่งเสริมการมีส่วนร่วมของผู้ป่วย

งานวิจัยทั้ง 5 ฉบับรวมกลุ่มตัวอย่างทั้งหมด 379 ราย โดยแบ่งเป็นกลุ่มทดลอง 188 ราย ที่ได้รับโปรแกรมการทดลองการจัดการตนเองที่มีรูปแบบหลากหลาย และกลุ่มควบคุม 189 ราย ซึ่งได้รับการดูแลตามแนวทางปกติ มีการวิเคราะห์อภิมาน ผลลัพธ์แยกตามค่าความดันโลหิตซิสโตลิกและไดแอสโตลิก โดยใช้แบบจำลองสุ่ม (random-effects model) พบว่าในกลุ่มที่ได้รับโปรแกรมการจัดการตนเอง มีระดับความดันโลหิตทั้งสองประเภทลดลงอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติเมื่อเทียบกับกลุ่มควบคุม

ผลการทดลองพบว่าความดันโลหิตไดแอสโตลิก ค่าเฉลี่ยความแตกต่างแบบรวม (pooled mean difference) อยู่ที่ −9.34 มม.ปรอท (95% CI: −10.95 ถึง −7.72) โดยผลมีนัยสำคัญทางสถิติ (z = −11.32, p < 0.001) ชี้ให้เห็นว่าการจัดการตนเองสามารถช่วยในการควบคุมความดันโลหิตได้ดี ส่วนความดันโลหิตซิสโตลิก มีค่าเฉลี่ยความแตกต่างแบบรวมอยู่ที่ −16.79 มม.ปรอท (95% CI: −25.21 ถึง −8.38) และมีนัยสำคัญทางสถิติ (z = −3.91, p < 0.001) เช่นกัน

ผลการศึกษานี้ชี้ให้เห็นว่า รูปแบบการจัดการตนเอง ที่มีพื้นฐานมาจากทฤษฎีการจัดการตนเองมีประสิทธิผลอย่างมีนัยสำคัญในการลดความดันโลหิตทั้งซิสโตลิกและไดแอสโตลิกในผู้สูงอายุไทย รูปแบบดังกล่าวนี้ไม่เพียงส่งผลดีต่อผลลัพธ์ทางคลินิก แต่ยังส่งเสริมการตัดสินใจของผู้ป่วยด้วยตนเอง และการปฏิบัติตามแผนการรักษาในระยะยาว ซึ่งล้วนเป็นองค์ประกอบสำคัญในการดูแลโรคความดันโลหิตสูงแบบองค์รวมและเน้นผู้ป่วยเป็นศูนย์กลาง ข้อค้นพบนี้จึงสนับสนุนให้มีการบูรณาการโปรแกรมการจัดการตนเองเข้าสู่แนวทางการดูแลผู้ป่วยความดันโลหิตสูงในระดับชุมชนและบริการปฐมภูมิอย่างเป็นระบบ อย่างไรก็ตาม แม้จะมีผลลัพธ์ที่น่าสนับสนุนแต่ก็ยังมีข้อจำกัดบางประการ โดยเฉพาะอย่างยิ่งจำนวนงานวิจัยที่เข้าเกณฑ์ซึ่งค่อนข้างน้อย อาจจำกัดความสามารถในการนำไปใช้ของผลการศึกษา

คำสำคัญ : ความดันโลหิตสูง การวิเคราะห์อภิมาน ผู้สูงอายุ การทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบ ประเทศไทย