ความสัมพันธ์ระหว่างภาระการดูแล ภาระค่าใช้จ่าย การสนับสนุนจากครอบครัวกับคุณภาพชีวิตของผู้ดูแลผู้ที่ต้องพึ่งพา

บทคัดย่อ

ปัญหาสุขภาพเนื่องมาจากการเจ็บป่วยด้วยโรคเรื้อรังเป็นสาเหตุหลักที่นำมาสู่ข้อจำกัด และการสูญเสียความสามารถในการดูแลตนเองของบุคคล และเป็นบุคคลที่ต้องพึงพาผู้อื่น มีความต้องการการดูแลที่ต่อเนื่อง ใช้ระยะเวลายาวนานตลอดระยะเวลาที่ต้องดูแลรักษา นอกจากผู้ที่ต้องพึ่งพาต้องเผชิญกับการเปลี่ยนแปลงของพยาธิสภาพของโรคอยู่เสมอแล้ว ผู้ดูแลก็จำเป็นต้องปรับตัวให้สอดคล้องกับแผนการรักษาอย่างต่อเนื่อง ดังนั้น การเจ็บป่วยเรื้อรังไม่ได้ส่งผลกระทบเฉพาะกับตัวบุคคลเท่านั้น แต่ยังส่งผลต่อครอบครัวหรือญาติที่ทำหน้าที่ดูแลเช่นกัน กลุ่มผู้ที่ต้องพึ่งพาส่วนใหญ่เป็นกลุ่มผู้สูงอายุ ผู้พิการ ผู้ป่วยติดเตียง และผู้ที่มีภาวะเจ็บป่วยซับซ้อนซึ่งล้วนต้องได้รับการดูแลในชีวิตประจำวันและการสนับสนุนด้านสุขภาพอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะในบริบทของครอบครัวที่เป็นผู้รับภาระหลักในการดูแล สมาชิกในครอบครัวมักไม่ได้รับค่าตอบแทน และไม่ได้รับการฝึกอบรมการดูแลทางสุขภาพอย่างเป็นระบบ แต่ต้องรับภาระในการปฏิบัติดูแล แบ่งเวลาจากภารกิจในชีวิตประจำวันของตนเองเพื่อดูแลผู้ที่ต้องพึ่งพา มีผลทำให้ขาดรายได้จากการประกอบอาชีพ รวมทั้งมีค่าใช้จ่ายในการดูแลเพิ่มขึ้น ทำให้มีผลกระทบโดยตรงต่อชีวิตความเป็นอยู่และคุณภาพชีวิตของผู้ดูแล โดยเฉพาะในชุมชนที่ขาดระบบสนับสนุนอย่างเป็นระบบ

การศึกษาเชิงพรรณนานี้เพื่อศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างภาระการดูแล ภาระค่าใช้จ่าย และการสนับสนุนจากครอบครัว กับคุณภาพชีวิตของผู้ดูแลผู้ที่ต้องพึ่งพาโดยใช้กรอบแนวคิดหลักจากทฤษฎีภาระการดูแลของโอเบิร์ส ที่อธิบายว่า ภาระของผู้ดูแลเกิดจากความซับซ้อน ความหนักหน่วง และระยะเวลาของกิจกรรมการดูแลที่ดำเนินไปอย่างต่อเนื่อง ส่งผลกระทบต่อสุขภาวะของผู้ดูแลทั้งในมิติทางร่างกาย จิตใจ และสังคมโดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อภาระนั้นเกินกว่าศักยภาพในการรับมืออาจก่อให้เกิดความเหนื่อยล้า ความเครียดและความรู้สึกโดดเดี่ยวในผู้ดูแล ควบคู่กับแนวคิดดังกล่าวผู้วิจัยได้นำแนวคิดความสามารถในการดูแลตนเองของโอเร็ม (Orem’s Self-Care Deficit Theory) มาใช้ประกอบ เพื่ออธิบายปรากฏการณ์ของผู้ที่ต้องพึ่งพา (dependent agents) ซึ่งไม่สามารถดูแลตนเองได้อย่างเพียงพอ ส่งผลให้ผู้ดูแลต้องเข้ามาทำหน้าที่สนับสนุนในกิจกรรมชีวิตประจำวันอย่างต่อเนื่อง ทั้งด้านร่างกาย อารมณ์ และสังคม ภายใต้ข้อจำกัดของเวลา พลังงาน และทรัพยากรส่วนบุคคล กลุ่มตัวอย่าง เป็นผู้ดูแลและผู้ที่ต้องพึ่งพาที่เข้ามารับการตรวจที่หน่วยตรวจผู้ป่วยนอก โรงพยาบาลพระนครศรีอยุธยา จำนวน 85 ราย เลือกกลุ่มตัวอย่างตามคุณสมบัติตามกำหนดคัดกรองผู้ที่ต้องพึ่งพาโดยใช้แบบประเมินความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวัน (Barthel Activities of Daily Living)  เครื่องมือวิจัยประกอบด้วย แบบบันทึกข้อมูลส่วนบุคคล แบบประเมินการรับรู้ภาระค่าใช้จ่าย แบบวัดภาระการดูแล แบบสอบถามการสนับสนุนจากครอบครัว และแบบวัดคุณภาพชีวิต WHOQOL-BREF (ฉบับภาษาไทย) วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติบรรยายและค่าสัมประสิทธิ์สหสัมพันธ์ของสเปียร์แมน 

ผลการศึกษาพบว่า ผู้ที่ต้องพึ่งพาส่วนใหญ่อยู่ในวัยผู้ใหญ่ตอนปลาย มีอายุเฉลี่ย 60.05 ปี (ช่วงอายุ 18–89 ปี) ส่วนใหญ่เคยประกอบอาชีพเกษตรกรก่อนการเจ็บป่วย (ร้อยละ 74.11) ใช้สิทธิการรักษาพยาบาลตามหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า (ร้อยละ 77.65) และมีประวัติการเจ็บป่วยเรื้อรังยาวนานเกิน 10 ปี (ร้อยละ 40.03) จำเป็นต้องใช้อุปกรณ์ทางการแพทย์ในการดำรงชีวิตประจำวัน (ร้อยละ 61.17) ผู้ป่วยทั้งหมดมีระดับการพึ่งพาสูงถึงสูงมาก (ร้อยละ 18.82 และ 81.18 ตามลำดับ) โดยมีคะแนนเฉลี่ยความสามารถในการปฏิบัติกิจวัตรประจำวันอยู่ที่ 2.69 (SD = 1.67) คือช่วยเหลือตนเองได้น้อยมาก สำหรับผู้ดูแลส่วนใหญ่เป็นเพศชายมีอายุเฉลี่ย 57.02 ปี (ช่วงอายุ 17–84 ปี) โดยส่วนใหญ่อยู่ในช่วงวัยทำงานตอนปลายถึงวัยสูงอายุ มีระดับการศึกษาสูงสุดในระดับมัธยมศึกษา (ร้อยละ 31.76) อาชีพหลักของผู้ดูแลคือเกษตรกร (ร้อยละ 37.65) ผู้ดูแลมีภาระการดูแลในระดับปานกลาง โดยมีค่าใช้จ่ายเฉลี่ยสูงสุด ได้แก่ ค่าผ้าอ้อม อาหารทางสายยาง และอุปกรณ์การแพทย์ การสนับสนุนจากครอบครัวอยู่ในระดับสูง ขณะที่คุณภาพชีวิตของผู้ดูแลอยู่ในระดับปานกลาง ภาระการดูแลมีความสัมพันธ์ทางลบกับคุณภาพชีวิตอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (r = -.47, p < .01)  การสนับสนุนจากครอบครัวมีความสัมพันธ์ทางบวกกับคุณภาพชีวิตอย่างมีนัยสำคัญ (r = .22, p = .04)  ส่วนภาระค่าใช้จ่ายไม่พบความสัมพันธ์กับคุณภาพชีวิตของผู้ดูแล (r = .04, p = .71)  ผลการศึกษาชี้ให้เห็นถึงความสำคัญของการสนับสนุนจากครอบครัวและการช่วยเหลือลดภาระการดูแล และนำไปใช้เพื่อการส่งเสริมบทบาทครอบครัว การพัฒนานโยบายที่ลดภาระการดูแลเพื่อยกระดับคุณภาพชีวิตของผู้ดูแลในระยะยาว

คำสำคัญ : ผู้ดูแล ภาระการดูแล ผู้ที่ต้องพึ่งพา การสนับสนุนจากครอบครัว ภาระค่าใช้จ่าย คุณภาพชีวิต