ปัจจัยทำนายความตั้งใจในการปฏิบัติการดูแลโดยมีผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลางของพยาบาลวิชาชีพหอผู้ป่วยอายุรกรรมและศัลยกรรม

บทคัดย่อ

ระบบการดูแลสุขภาพได้มีการกำหนดเกณฑ์มาตรฐานการดำเนินงานที่ชัดเจนเพื่อให้มั่นใจว่าผู้ป่วยได้รับบริการที่ปลอดภัยและมีคุณภาพ โดยสถาบันรับรองคุณภาพสถานพยาบาลได้กำหนดมาตรฐานที่เน้นการมีส่วนร่วมของผู้ป่วยและครอบครัว เพื่อเสริมสร้างคุณภาพและความปลอดภัยในการดูแลสุขภาพ  แนวทางนี้สอดคล้องกับแนวคิดการดูแลโดยมีผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลาง (patient and family-centered care) ซึ่งเป็นรูปแบบการดูแลที่ส่งเสริมความร่วมมือระหว่างผู้ป่วย ครอบครัว และทีมสุขภาพ ภายใต้หลักการของการได้รับประโยชน์ร่วมกัน  การดูแลโดยมีผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลาง พัฒนามาจากแนวคิดการดูแลโดยมีผู้ป่วยเป็นศูนย์กลาง และแนวคิดการดูแลโดยมีครอบครัวเป็นศูนย์กลาง ทั้งนี้ แนวคิดการดูแลโดยมีผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลาง ประกอบด้วย หลักการสำคัญ 4 ประการ ได้แก่ 1) การให้เกียรติและความเคารพ  2) การให้ข้อมูล  3) การส่งเสริมการมีส่วนร่วม  และ 4) การประสานความร่วมมือ จากการทบทวนวรรณกรรมพบว่า การดูแลโดยมีผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลางทำให้เกิดผลลัพธ์การบริการเชิงบวก โดยทำให้ผู้ป่วยมีทักษะการจัดการตนเองเพิ่มขึ้น ระยะเวลาการพักฟื้นในโรงพยาบาลสั้นลง อัตราการกลับมานอนโรงพยาบาลซ้ำลดลง และมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น  ครอบครัวมีความวิตกกังวลลดลงและมีสัมพันธภาพที่ดีกับทีมสุขภาพ  และทีมสุขภาพมีความพึงพอใจและมั่นใจในการทำงานมากขึ้น จึงกล่าวได้ว่า การดูแลโดยมีผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลางช่วยส่งเสริมการมีส่วนร่วมของครอบครัว และเกิดการประสานงานที่มีประสิทธิภาพระหว่างทีมสุขภาพ ผู้ป่วย และครอบครัว อย่างไรก็ตาม การนำการดูแลโดยมีผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลางไปปฏิบัติจริงในการบริการสุขภาพไม่ใช่เรื่องง่าย พยาบาลวิชาชีพซึ่งเป็นทีมสุขภาพหลักที่ปฏิบัติงานใกล้ชิดผู้ป่วยตลอด 24 ชั่วโมง มักเผชิญกับอุปสรรคหลายด้าน ทั้งจากด้านองค์กร เช่น นโยบายการเยี่ยมที่เคร่งครัดเกินไป ข้อจำกัดด้านการจัดพื้นที่สำหรับครอบครัว และที่สำคัญคือปัญหาด้านทรัพยากรบุคคลได้แก่การขาดแคลนอัตรากำลังพยาบาล  ภาระงานที่มีจำนวนมาก  และการปฏิบัติงานภายใต้เวลาที่จำกัด ซึ่งทำให้พยาบาลต้องมุ่งเน้นไปที่การปฏิบัติตามคำสั่งการรักษาเพื่อแก้ไขปัญหาด้านร่างกายของผู้ป่วยเป็นอันดับแรก ส่งผลให้การให้ความสำคัญและความตั้งใจในการตอบสนองความต้องการทางจิตสังคมและการสื่อสารกับผู้ป่วยและครอบครัวถูกจัดให้อยู่ในลำดับความสำคัญรองลงมา  

 เมื่อพิจารณาพฤติกรรมการดูแลของพยาบาลผ่านทฤษฎีพฤติกรรมตามแผน (Theory of Planned Behavior)  พฤติกรรมการดูแลโดยมีผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลางจะเกิดขึ้นหรือไม่นั้น ไม่ได้ขึ้นอยู่กับเวลาและทักษะทางการพยาบาลเท่านั้น แต่ขึนอยู่กับความตั้งใจของพยาบาลเป็นส่วนสำคัญ ซึ่งตามทฤษฎีพฤติกรรมตามแผนนี้ ความตั้งใจในการดูแลโดยมีผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลางของพยาบาลอยู่กับ 3 ปัจจัย ได้แก่ 1) ทัศนคติต่อการปฏิบัติ เกิดจากการประเมินผลลัพธ์ว่าการดูแลโดยมีผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลางจะทำให้เกิดผลลัพธ์ที่ดีต่อผู้ป่วยหรือไม่  2) การคล้อยตามกลุ่มอ้างอิง  เป็นแรงกดดันทางสังคมจากผู้ที่มีอิทธิพลต่อแรงจูงใจในการดูแลโดยมีผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลางของพยาบาล เช่น แพทย์ หัวหน้าหอผู้ป่วย ทีมสุขภาพ ผู้ป่วย และครอบครัว และ3) การรับรู้ความสามารถในการควบคุมการปฏิบัติ เป็นการประเมินความสามารถของตนในการดูแลโดยมีผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลาง และการจัดการปัญหาและอุปสรรคที่เกิดขึ้นในการดูแลโดยมีผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลาง จากสถานการณ์ในปัจจุบัน พบว่าผู้ป่วยที่เข้ารับการรักษาในหอผู้ป่วยอายุรกรรมและศัลยกรรม ส่วนใหญ่เป็นผู้ป่วยที่มีความเจ็บป่วยที่รุนแรง และมีอาการเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา พยาบาลต้องเฝ้าระวัง ติดตามอาการและจัดการเมื่อผู้ป่วยมีอาการทรุดลง ซึ่งจัดเป็นภาระงานหนักและเร่งรีบที่อาจส่งผลต่อการดูแลโดยมีผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลางได้ ดังนั้นการศึกษาปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อความตั้งใจของพยาบาลในการปฏิบัติโดยมีผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลางในหอผู้ป่วยทั่วไปทางอายุรกรรมและศัลยกรรมตามกรอบทฤษฎีพฤติกรรมตามแผนจะช่วยให้ทราบปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อความตั้งใจของพยาบาล  และนำไปสู่การกำหนดแนวทางการส่งเสริมการปฏิบัติการดูแลโดยมีผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลางที่เหมาะสมกับบริบทของหน่วยงานต่อไป        

 การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ ศึกษาอำนาจการทำนายของทัศนคติต่อการปฏิบัติ การคล้อยตามกลุ่มอ้างอิง และการรับรู้ความสามารถในการควบคุมการปฏิบัติต่อความตั้งใจในการปฏิบัติการดูแลโดยมีผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลางของพยาบาลวิชาชีพในหอผู้ป่วยอายุรกรรมและศัลยกรรม การวิจัยพรรณนาเชิงทำนายนี้ใช้กรอบแนวคิดการดูแลโดยมีผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลางร่วมกับทฤษฎีพฤติกรรมตามแผน กลุ่มตัวอย่าง คือ พยาบาลวิชาชีพที่ปฏิบัติงานในหอผู้ป่วยอายุรกรรมและศัลยกรรม จำนวน 14 หอผู้ป่วยในโรงพยาบาลรามาธิบดี  จำนวน 185 ราย คัดเลือกกลุ่มตัวอย่างแบบเจาะจงตามเกณฑ์คือ เป็นพยาบาลระดับปฏิบัติการ และมีประสบการณ์การทำงานในหอผู้ป่วยอายุรกรรมและศัลยกรรมอย่างน้อย 1 ปี เก็บรวบรวมข้อมูลโดยใช้แบบสอบถาม 5 ส่วน ประกอบด้วย แบบสอบถามข้อมูลส่วนบุคคล ทัศนคติต่อการปฏิบัติการดูแลโดยมีผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลาง การคล้อยตามกลุ่มอ้างอิง การรับรู้ความสามารถในการควบคุมการปฏิบัติ และความตั้งใจในการปฏิบัติการดูแลโดยมีผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลางวิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้สถิติบรรยาย และสถิติการวิเคราะห์การถดถอยพหุคูณ แบบ Hierarchical  

ผลการวิจัย พบว่า ทัศนคติต่อการปฏิบัติ การคล้อยตามกลุ่มอ้างอิง และการรับรู้ความสามารถในการควบคุมการปฏิบัติ สามารถร่วมกันทำนายความตั้งใจในการปฏิบัติการดูแลโดยมีผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลางได้อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ ที่ร้อยละ 70 (R²= .70, p < .001) โดยพบว่า การคล้อยตามกลุ่มอ้างอิง และการรับรู้ความสามารถในการควบคุมการปฏิบัติสามารถทำนายความตั้งใจในการปฏิบัติการดูแลโดยมีผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลางได้อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (b = .45, p < .001; b = .78, p < .001 ตามลำดับ) ในขณะที่ทัศนคติต่อการปฏิบัติไม่สามารถทำนายความตั้งใจในการปฏิบัติการดูแลโดยมีผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลางได้อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (b = -.02, p = .759) และพบว่าการรับรู้ความสามารถในการควบคุมการปฏิบัติมีอิทธิพลต่อความตั้งใจในการปฏิบัติการดูแลโดยมีผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลางมากที่สุด (β = .69, p <.001) รองลงมาคือ การคล้อยตามกลุ่มอ้างอิง (β = .25, p <.001)  ผลการศึกษานี้ผู้บริหารทางการพยาบาลสามารถใช้เป็นข้อมูลเบื้องต้นเพื่อส่งเสริมพยาบาลในการปฏิบัติการดูแลโดยมีผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลางเพื่อเพิ่มการมีส่วนร่วมของผู้ป่วยและครอบครัวในการดูแลรักษา ส่งเสริมคุณภาพการบริการ และพัฒนาผลลัพธ์ด้านสุขภาพของผู้ป่วยอย่างมีประสิทธิภาพ 

คำสำคัญ : ความตั้งใจในการปฏิบัติ หอผู้ป่วยอายุรกรรมและศัลยกรรม การดูแลโดยมีผู้ป่วยและครอบครัวเป็นศูนย์กลาง การรับรู้ความสามารถในการควบคุมการปฏิบัติ การคล้อยตามกลุ่มอ้างอิง