การปรับเปลี่ยนวิถีการดำเนินชีวิตตามลักษณะเฉพาะส่วนบุคคลของผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง : การทบทวนวรรณกรรมแบบกำหนดขอบเขต*

บทคัดย่อ

โรคหลอดเลือดสมองเป็นหนึ่งในปัญหาสุขภาพระดับโลกที่สำคัญและเร่งด่วนที่สุดในศตวรรษที่ 21 โดยพบผู้ป่วยรายใหม่ประมาณ 13 ล้านรายต่อปี สำหรับประเทศไทยพบว่าปัญหามีความรุนแรงมากขึ้น จากอัตราการเกิดโรคในผู้ป่วยรายใหม่ รวมถึงการกลับเข้ารักษาซ้ำในโรงพยาบาลที่เพิ่มขึ้นถึงโดยเฉพาะในผู้ป่วยที่มีโรคร่วม เช่น ความดันโลหิตสูง เบาหวาน และไขมันในเลือดผิดปกติ แนวโน้มดังกล่าวส่งผลกระทบอย่างมากต่อระบบสาธารณสุขของไทย และเน้นย้ำถึงความจำเป็นในการกำหนดนโยบายเชิงกลยุทธ์ เพื่อส่งเสริมการป้องกันที่มีประสิทธิภาพ โดยการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการดำเนินชีวิต เช่น การรับประทานยาอย่างสม่ำเสมอ การรับประทานอาหารที่มีประโยชน์ การหยุดสูบบุหรี่ และการมีกิจกรรมทางกาย ล้วนมีบทบาทสำคัญในการลดโอกาสเกิดโรคซ้ำและภาวะแทรกซ้อนในระยะยาว

ปัจจุบันแนวคิดเกี่ยวกับการปรับเปลี่ยนวิถีการดำเนินชีวิต ถูกนำมาบูรณาการในการรักษาผู้ป่วยโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (non-communicable diseases) เพื่อส่งเสริมการจัดการตนเองที่เหมาะสมโดยมุ่งเน้นการปรับเปลี่ยนวิถีการดำเนินชีวิตตามลักษณะส่วนบุคคล ซึ่งประกอบด้วย การรับประทานอาหาร การมีกิจกรรมทางกาย การนอนหลับ การจัดการความเครียด การงดสูบบุหรี่ และการมีปฏิสัมพันธ์กับสังคม กรอบแนวคิดดังกล่าวเน้นการปรับรูปแบบการดำเนินชีวิตให้สอดคล้องกับสภาพร่างกาย จิตใจ สังคมและวัฒนธรรมเฉพาะส่วนบุคคล แม้ว่าแนวคิดนี้จะได้รับการยอมรับมากขึ้นในระดับสากล แต่บริบทของประเทศไทยยังมีการศึกษาจำกัด ดังนั้น การทบทวนวรรณกรรมแบบกำหนดขอบเขตในครั้งนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาเกี่ยวกับการปรับเปลี่ยนวิถีการดำเนินชีวิตตามลักษณะเฉพาะส่วนบุคคลของผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองเพื่อนำไปพัฒนาเป็นรูปแบบในการส่งเสริมวิถีชีวิตส่วนบุคคลในอนาคต

การศึกษาครั้งนี้ใช้ระยะเวลาศึกษา 12 เดือน ระหว่างเดือนมีนาคม พ.ศ. 2567 ถึง กุมภาพันธ์ พ.ศ.2568 สืบค้นบทความจากฐานข้อมูล PubMed, Scopus, และ ScienceDirect ครอบคลุมช่วงปี พ.ศ. 2557–2567 เกณฑ์การคัดเลือกคือ 1) งานวิจัย และงานทบทวนวรรณกรรม (การทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบ การวิเคราะห์อภิมาน การทบทวนวรรณกรรมแบบบรรยาย) ที่เกี่ยวกับผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองที่มีอายุตั้งแต่ 18 ปีขึ้นไป และ 2) งานวิจัยที่เกี่ยวกับการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมสุขภาพอย่างชัดเจน บทความที่ไม่สามารถเข้าถึงฉบับเต็มได้จะถูกตัดออก คัดเลือกบทความโดยผู้ประเมิน 2 คนอย่างเป็นอิสระ และใช้ผู้ประเมินคนที่ 3 ในกรณีมีข้อขัดแย้ง การวิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เนื้อหา (content analysis) การสังเคราะห์เชิงพรรณนา (descriptive synthesis) และข้อมูลเชิงสถิติเบื้องต้น ประเมินคุณภาพของงานวิจัยด้วย PRISMA-ScR

ผลการวิเคราะห์งานวิจัยจำนวน 17 ฉบับ แบ่งเป็นงานวิจัย 5 ฉบับ งานทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบ 4 ฉบับ และงานทบทวนวรรณกรรมแบบบรรยาย 8 ฉบับ ผลการศึกษาพบว่า พบว่า การรับประทานอาหารและการมีกิจกรรมทางกายเป็นองค์ประกอบที่ได้รับความสำคัญสูงสุดในการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมสุขภาพภายหลังเกิดโรคหลอดเลือดสมอง โดยมีข้อเสนอแนะเกี่ยวกับการรับประทานอาหาร คือคำนึงถึงปริมาณพลังงานที่เพียงพอในแต่ละวัน และการรับประทานอาหารตามแนวทางเมดิเตอร์เรเนียน ซึ่งอุดมไปด้วยผัก ผลไม้ ธัญพืชไม่ขัดสี โปรตีนที่ดี และไขมันที่มีประโยชน์ สำหรับผู้ป่วยที่มีโรคร่วม เช่น ความดันโลหิตสูงหรือเบาหวาน แนะนำให้ลดปริมาณเกลือและน้ำตาล นอกจากนี้ ผู้ป่วยที่มีภาวะกลืนลำบากจำเป็นต้องได้รับการดูแลด้านโภชนาการเป็นพิเศษเพื่อป้องกันการสำลักและการเกิดโรคปอดอักเสบจากการสำลัก การเคลื่อนไหวร่างกายเป็นอีกประเด็นที่สำคัญ เนื่องจากผู้ป่วยจำนวนมากมีข้อจำกัดในการเคลื่อนไหว การอยู่นิ่งเป็นเวลานานอาจก่อให้เกิดภาวะกล้ามเนื้อลีบ ข้อยึดติด และแผลกดทับ โดยเฉพาะในผู้ป่วยที่นอนติดเตียง การส่งเสริมให้ผู้ป่วยมีกิจกรรมในชีวิตประจำวัน ควบคู่กับการออกกำลังกายอย่างเหมาะสมกับสภาพร่างกาย พบว่าสามารถส่งเสริมการฟื้นฟูสมรรถภาพ ป้องกันภาวะแทรกซ้อน และเพิ่มคุณภาพชีวิตได้

โดยสรุป การทบทวนวรรณกรรมครั้งนี้ชี้ให้เห็นว่า การควบคุมอาหารและการมีกิจกรรมทางกายเป็นหัวใจสำคัญของการฟื้นฟูหลังเกิดโรคหลอดเลือดสมอง สามารถลดภาวะแทรกซ้อนและป้องกันการเกิดโรคซ้ำ โดยเฉพาะในผู้ป่วยวัยทำงานที่ต้องกลับไปดำรงชีวิตอย่างมีคุณภาพ อย่างไรก็ตาม การศึกษาเกี่ยวกับเวชศาสตร์วิถีชีวิตในประเทศไทยยังมีปริมาณน้อย โดยเฉพาะด้านโครงสร้างพื้นฐาน เทคโนโลยี และบุคลากรทางสุขภาพ ส่งผลให้การดำเนินการในพื้นที่ชนบทหรือกลุ่มเปราะบางยังไม่ทั่วถึง จึงจำเป็นต้องมีงานวิจัยในอนาคตที่มุ่งเน้นการเข้าใจประสบการณ์ของผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองชาวไทยในการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมสุขภาพในบริบททางสังคมและระบบบริการสุขภาพที่เป็นจริง โดยเฉพาะในด้านการพยาบาล การศึกษาครั้งนี้จะช่วยเสริมสร้างสมรรถนะของพยาบาลในการให้คำปรึกษาเกี่ยวกับการปรับเปลี่ยนการดำเนินชีวิต โดยการบูรณาการส่งเสริมสุขภาพเข้ากับกระบวนการพยาบาล และช่วยสร้างความร่วมมือระหว่างวิชาชีพที่เข้มแข็ง นอกจากนี้ในด้านการศึกษาพยาบาล ควรเพิ่มเติมสมรรถนะที่เกี่ยวข้องกับการจัดการตนเอง การสื่อสารอย่างมีประสิทธิภาพ และการให้ความรู้โดยคำนึงถึงความแตกต่างด้านวัฒนธรรม

คำสำคัญ : การปรับเปลี่ยนวิถีการดำเนินชีวิต ลักษณะเฉพาะส่วนบุคคล โรคหลอดเลือดสมอง