ภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อยภายหลังการติดเชื้อโควิด-19 และการฟื้นฟูสมรรถภาพของผู้สูงอายุในสถานคุ้มครองคนไร้ที่พึ่งที่เคยไร้ที่อยู่อาศัย: การวิจัยแบบกรณีศึกษา

บทคัดย่อ

บทนำ ภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อย เป็นกลุ่มอาการผู้สูงอายุที่มีสาเหตุจากหลายปัจจัย โดยมีลักษณะสำคัญคือการลดลงของมวลกล้ามเนื้อ ความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ และสมรรถภาพทางกายอย่างต่อเนื่อง ซึ่งส่งผลให้เกิดการถดถอยของการทำหน้าที่ของร่างกาย เพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดภาวะพึ่งพิง และ การเสียชีวิตในผู้สูงอายุ ปัจจัยสำคัญที่เกี่ยวข้องกับภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อย ได้แก่ ภาวะทุพโภชนาการ การอักเสบเรื้อรังโรคเรื้อรังร่วม และการมีกิจกรรมทางกายน้อย การติดเชื้อโควิด-19 กระตุ้นภาวะอักเสบ และการสลายของโปรตีนในกล้ามเนื้ออย่างรุนแรง ส่งผลให้การสูญเสียมวลกล้ามเนื้อเกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว ในผู้สูงอายุที่มีความสามารถในการปรับตัวทางสรีรวิทยาลดลง ในระยะหลังการติดเชื้อ การนอนพักนาน ความเหนื่อยล้า การลดกิจกรรมทางกายและการได้รับสารอาหารไม่เพียงพอ ล้วนเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อย ผู้สูงอายุที่เคยไร้ที่อยู่อาศัยมีความเปราะบางเป็นพิเศษ เนื่องจากการขาดสารอาหารเรื้อรัง การมีโรคเรื้อรังร่วมหลายโรค และความเปราะบาง แม้ว่าปัจจุบันจะเข้าพักในที่พักอาศัยที่ได้สนับสนุนซึ่งเป็นบริบทที่เอื้อต่อการดูแลและฟื้นฟูสุขภาพ แต่หลักฐานเกี่ยวกับภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อยหลังการติดเชื้อโควิด-19 ในผู้สูงอายุที่เคยไร้ที่อยู่อาศัยยังมีอย่างจำกัด 

วัตถุประสงค์ เพื่ออธิบายการเกิดภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อยภายหลังการติดเชื้อโควิด-19 และ กระบวนการฟื้นฟูสมรรถภาพในผู้สูงอายุที่เคยไร้ที่อยู่อาศัยซึ่งอาศัยอยู่ในสถานคุ้มครองคนไร้ที่พึ่ง โดยเน้นการประเมินทางการพยาบาล การดูแลฟื้นฟู และผลลัพธ์ด้านสมรรถภาพทางกาย 

รูปแบบการวิจัย การศึกษานี้เป็นการวิจัยเชิงกรณีศึกษา 

วิธีดำเนินการวิจัย กลุ่มตัวอย่างประกอบด้วยกรณีศึกษา 2 ราย รายที่ 1 เป็นเพศชายอายุ 84 ปี เคยไร้ที่อยู่อาศัยและได้เข้าอาศัยอยู่ในสถานคุ้มครองคนไร้ที่พึ่งเป็นเวลา 13 ปี กรณีศึกษารายที่ 2 เป็นเพศชายอายุ 62 ปี เคยไร้ที่อยู่อาศัยและได้เข้าอาศัยอยู่ในสถานคุ้มครองคนไร้ที่พึ่งเดียวกันเป็นเวลา 7 ปี เลือกแบบเฉพาะเจาะจงเพื่อเปรียบเทียบเนื่องจากมีประสบการณ์การติดเชื้อโควิด-19 คล้ายกัน และมีความเสี่ยงต่อภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อยในระดับใกล้เคียงกัน หลังจากการฟื้นตัวจากการติดเชื้อโควิด-19 ได้มีการตรวจคัดกรองหลังการติดเชื้อเป็นส่วนหนึ่งของการติดตามสุขภาพตามปกติ มีการประเมินความเสี่ยงและภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อย โดยใช้เกณฑ์การคัดกรองและการวินิจฉัยมาตรฐานที่แนะนำ โดยคณะทำงานด้านภาวะกล้ามเนื้อน้อยแห่งเอเชีย ปี ค.ศ. 2019 การประเมินทางการพยาบาลมุ่งเน้น ประเมินความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ และสมรรถภาพทางกาย มีการพัฒนาโปรแกรมฟื้นฟื้นฟูสมรรถภาพ แบบสหสาขาวิชาชีพ โดยประสานงานระหว่างพยาบาล ซึ่งเป็นผู้วิจัยและบุคลากรที่ดูแลผู้ป่วยใน ที่พักอาศัย การฟื้นฟูสมรรถภาพประกอบด้วย การออกกำลังกายแบบใช้แรงต้านเป็นรายบุคคล การฝึก ทรงตัวและการเดิน และการออกกำลังกายเพื่อเพิ่มความคล่องตัว สัปดาห์ละ 3 ครั้ง การจัดการ ด้านโภชนาการเน้นการได้รับพลังงานอย่างเพียงพอและการเสริมโปรตีน โดยให้รับประทานโปรตีน 1.2 กรัม/กิโลกรัมของน้ำหนักตัว/วัน การดูแลติดตามจากพยาบาลอย่างต่อเนื่องช่วยส่งเสริมความสม่ำเสมอของการปฏิบัติตามโปรแกรม ความปลอดภัย และความต่อเนื่องของการดูแล ตลอดระยะเวลาการฟื้นฟูสุขภาพ โดยกรณีศึกษาที่ 1 เข้าร่วมโปรแกรมฟื้นฟู ในขณะที่กรณีศึกษาที่ 2 ไม่ได้เข้าร่วมและดำเนินกิจวัตรประจำวันตามปกติ มีการติดตามตัวชี้วัดใน 4 ช่วงเวลา ได้แก่ T1: 3 เดือนหลังการติดเชื้อโควิด-19, T2: การติดตามผลที่ 1 ปี, T3: ก่อนการฟื้นฟูซึ่งดำเนินการ 6 เดือน หลังจาก T2 และ T4: การประเมินหลังการฟื้นฟู ทั้งนี้ได้มีการวิเคราะห์เปรียบเทียบระหว่างกรณี (cross-case analvsis) เพื่อศึกษาความเหมือนและความแตกต่างของภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อยและผลลัพธ์

ผลการศึกษา ในการติดตามทั้ง 4 ช่วงเวลา กรณีศึกษาที่ 1 มีเส้นรอบน่องเท่ากับ 26.5, 23.5, 25.5 และ 27.0 เซนติเมตร ตามลำดับ: แรงบีบมือเท่ากับ 15.5, 10.85, 11.3 และ 19.5 กิโลกรัม ตามลำดับ; คะแนนสมรรถภาพทางกายเท่ากับ 17.4, 20.91, 12.00 และ 10.71 ตามลำดับ โดยค่าดัชนีมวลกล้ามเนื้อโครงร่างส่วนระยางค์ (Appendicular Skeletal Muscle Index, ASMI) ที่ T1 และ T4 เท่ากับ 6.74 และ 7.56 กิโลกรัม/ม² ตามลำดับ กรณีศึกษาที่ 2 มีเส้นรอบน่องเท่ากับ 28.5, 28.0. 28.5 และ 28.0 เซนติเมตร ตามลำดับ: แรงบีบมือเท่ากับ 16.0. 17.5. 16.0 และ 10.5 กรัม ตามลำดับ: คะแนนสมรรถภาพทางกายเท่ากับ 19.08, 22.33, 20.55 และ 27.95 ตามลำดับ โดยค่าดัชนีมวลกล้ามเนื้อโครงร่างส่วนระยางค์ ที่ T1 และ T4 เท่ากับ 6.30 และ 5.55 กิโลกรัม/ม² ตามลำดับ

ข้อเสนอแนะ การศึกษาเชิงกรณีศึกษานี้ชี้ให้เห็นถึงความสำคัญของการคัดกรองภาวะ มวลกล้ามเนื้อน้อยโดยพยาบาลในระยะเริ่มต้นภายหลังการติดเชื้อโควิด-19 โดยเฉพาะในผู้สูงอายุ ที่มีความเปราะบางทางสังคม สถานคุ้มครองคนไร้ที่พึ่งสามารถส่งเสริมการฟื้นฟูสมรรถภาพ โดยบูรณาการ การออกกำลังกาย การเสริมโภชนาการ และการทำงานร่วมกันของทีมสหสาขาวิชาชีพ การพยาบาล ควรมุ่งเน้นการประเมินติดตามอย่างต่อเนื่อง การวางแผนการดูแลฟื้นฟูสุขภาพรายบุคคล และการประเมิน สมรรถภาพทางกายเพื่อส่งเสริมการฟื้นฟูสุขภาพและป้องกันการถดถอยในระยะยาว การศึกษาครั้งต่อไป ควรมีการศึกษาแนวทางการจัดการภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อยหลังการติดเชื้อโควิด-19 อย่างเป็นระบบ ในสถานคุ้มครองคนไร้ที่พึ่ง