รูปแบบการมีส่วนร่วมพัฒนาคุณภาพการจัดบริการวัณโรคของภาคีเครือข่ายเรือนจำ ทัณฑสถาน และโรงพยาบาลแม่ข่าย 4 แห่ง ในพื้นที่จังหวัดนครศรีธรรมราช
DOI:
https://doi.org/10.14456/taj.2026.4คำสำคัญ:
การมีส่วนร่วม, คุณภาพการจัดบริการวัณโรค, นครศรีธรรมราชบทคัดย่อ
การวิจัยเชิงปฏิบัติการนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อ ศึกษากระบวนการมีส่วนร่วมพัฒนาคุณภาพการจัดบริการวัณโรคในเรือนจำ และทัณฑสถาน 4 แห่ง ในจังหวัดนครศรีธรรมราช โดยใช้แนวคิด PDCA (plan-do-check-act) กลุ่มเป้าหมาย คือ ผู้ปฏิบัติงานวัณโรคในเรือนจำ ทัณฑสถาน และโรงพยาบาลแม่ข่าย จำนวน 30 คน ดำเนินการระหว่างเดือนกุมภาพันธ์-กรกฎาคม 2568 เก็บรวบรวมข้อมูลจากการศึกษาเอกสาร สำรวจกระบวนงาน แบบสอบถาม และการสนทนากลุ่ม วิเคราะห์ข้อมูลเชิงปริมาณ จำนวน ร้อยละ ข้อมูลเชิงคุณภาพโดยการวิเคราะห์เนื้อหา ผลการศึกษา พบว่า กระบวนการจัดบริการวัณโรค พบความสูญเปล่า ได้แก่ การคัดกรองวัณโรคด้วยการเอกซเรย์ทรวงอก ใช้เวลารอคอย 60-90 วัน การรอผลเอกซเรย์ ใช้เวลารอคอย 15 วัน และการส่งต่อบริการมีความล่าช้าในการรายงานผล และขาดการส่งต่อบริการตรวจคัดกรองผู้สัมผัสร่วมบ้าน รวมถึงการติดตามหลังการปล่อยตัว จึงได้ร่วมปรับปรุงวิธีลดความสูญเปล่า โดย (1) การจัดหาเครื่องเอกซเรย์เคลื่อนที่มาดำเนินการ (2) ใช้โปรแกรมปัญญาประดิษฐ์ (AI) อ่านผลเอกซเรย์ และ (3) เพิ่มการปฏิบัติการส่งต่อให้ครอบคลุมบริการตรวจคัดกรองผู้สัมผัสร่วมบ้านและการติดตามหลังการปล่อยตัว ผลลัพธ์จากกระบวนการ ได้กำหนดกลยุทธ์คุณภาพจัดบริการยุติวัณโรคเรือนจำ ค้นให้พบ จบด้วยหายเร็วที่สุด 3 ขั้นตอน ประกอบด้วย (1) การตรวจคัดกรองวินิจฉัย ทราบผลโดยเร็วที่สุด ภายใน 14 วัน จำนวน 4,887 ราย (2) เริ่มรักษาเร็วที่สุด ภายใน 1 วัน จำนวน 14 ราย (ร้อยละ100) และ (3) ส่งต่อบริการหลังการปล่อยตัวเร็วที่สุด ภายใน 7 วัน จำนวน 70 ราย (ร้อยละ 100) ข้อเสนอแนะ ควรสนับสนุนเครื่องเอกซเรย์เคลื่อนที่ในเรือนจำ และใช้โปรแกรมปัญญาประดิษฐ์ (AI) มาใช้ในการอ่านผลเอกซเรย์เบื้องต้น
Downloads
เอกสารอ้างอิง
Tuberculosis Division, Department of Disease Control. National strategic plan for tuberculosis control phase II (2023–2027). Bangkok: Aksorn Graphic and Design Publishing; 2013.
Tuberculosis Division, Department of Disease Control. National Tuberculosis Information Program (NTIP) [Internet]. [cited 2024 May 5]. Available from: http://ntip.ddc.moph.go.th/UIForm/Login.aspx
World Health Organization. Vulnerable population [Internet]. 2024 [cited 2025 Sep 18]. Available from: https://www.who.int/teams/global-programme-on-tuberculosis-and-lung-health/populations-comorbidities/vulnerable-population
The W Edwards Deming Institute. The PDSA cycle (plan-do-study-act) [Internet]. [cited 2025 Oct 10]. Available from: https://deming.org/explore/pdsa/
Kaizen Institute. Definition and advantages of lean management [Internet]. [cited 2025 Oct 23]. Available from: https://kaizen.com/insights/definition-advantages-lean-management/
Tuberculosis Division, Department of Disease Control. Assessment for quality of tuberculosis prevention and care in prison (QTBP). Bangkok: Aksorn Graphic and Design Publishing; 2020. (in Thai)
Inspection Division, Office of the Permanent Secretary, Ministry of Public Health. Summary of the Ministry of Public Health inspection results, fiscal year 2024. Nonthaburi: Office of the Permanent Secretary, Ministry of Public Health; 2024. (in Thai)
Velen K, Sathar F, Hoffmann CJ, Hausler H, Fononda A, Govender S, et al. Digital chest X-ray with computer-aided detection for tuberculosis screening within correctional facilities. Ann Am Thorac Soc [Internet]. 2022 [cited 2025 Jul 17];19(8):1313-9. Available from: https://doi.org/10.1513/AnnalsATS.202103-380OC
Cao XF, Li Y, Xin HN, Zhang HR, Pai M, Gao L. Application of artificial intelligence in digital chest radiography reading for pulmonary tuberculosis screening. Chronic Dis Transl Med [Internet]. 2021 [cited 2025 Jul 10];7(1):35-40. Available from: https://doi.org/10.1016/j.cdtm.2021.02.001
Phatairat P, Mungaomklang A, Thaemcharoen T, Ampring K, Chewchuapun K. TB: development of prevention and control pulmonary tuberculosis process in prisons. Lanna Public Health Journal. 2024;20(1):76-8. (in Thai)
Wiriyaprasobchok A, Ngamvithayapong-Yanai J, Wongyai J, Nedsuwan S. Characteristics and treatment outcome of prisoner and general tuberculosis patients in Mueang District, Chiang Rai Province, Thailand. Journal of Health Systems Research. 2017;11(2):277-85. (in Thai)
Somsorn S, Oiemporn T. Quality evaluation of tuberculosis prevention and care in prison, Health Region 4, Fiscal Year 2021. Institute for Urban Disease Control and Prevention Journal. 2022;6(2):112-21. (in Thai)
United Nations. United Nations sustainable development cooperation framework, Thailand 2022-2026 [Internet]. 2025 [cited 2025 Jul 17]. Available from: https://thailand.un.org/th/166885-กรอบความร่วมมือว่าด้วยการพัฒนาที่ยั่งยืน-วาระปี-พศ-2565-2569 (in Thai)
