ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับความรอบรู้เกี่ยวกับความตายของผู้สูงอายุที่มีโรคเรื้อรังร่วมหลายโรค

จินดาพร  ปานอุทัย; จิตตวดี  เหรียญทอง; ณัฐธยาน์  สุวรรณคฤหาสน์

doi:10.60099/jtnmc.v41i02.275844

ผู้แต่ง

จินดาพร ปานอุทัย สาขาวิชาการพยาบาลเวชปฏิบัติผู้สูงอายุ คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่
จิตตวดี เหรียญทอง คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่
ณัฐธยาน์ สุวรรณคฤหาสน์ คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

DOI:

https://doi.org/10.60099/jtnmc.v41i02.275844

คำสำคัญ:

ความรอบรู้เกี่ยวกับความตาย , ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์ , โรคเรื้อรังร่วมหลายโรค , ผู้สูงอายุ

บทคัดย่อ

บทนำ ภาวะโรคเรื้อรังร่วมหลายโรคพบมากในผู้สูงอายุและมีความสัมพันธ์กับอัตราตายที่สูงขึ้น เมื่อเข้าสู่วาระสุดท้ายผู้สูงอายุที่ไม่ได้มีการเตรียมความพร้อมจะส่งผลให้คุณภาพการตายไม่ดี โดยความรอบรู้เกี่ยวกับความตายเป็นความรู้และทักษะที่จำเป็นสำหรับบุคคลเพื่อการเข้าถึง เข้าใจ และตัดสินใจเลือกทางเลือกในวาระสุดท้ายของชีวิตและความตาย โดยปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับความรอบรู้ ด้านสุขภาพประกอบด้วย 6 ปัจจัย ได้แก่ ทัศนคติต่อความตาย ทัศนคติต่อการดูแลระยะสุดท้าย ความวิตกกังวลเกี่ยวกับความตาย ความเชื่อด้านศาสนา การปฏิบัติกิจกรรมทางศาสนา และการสนับสนุนทางสังคม

วัตถุประสงค์การวิจัย เพื่อศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างทัศนคติต่อความตาย ทัศนคติต่อการดูแลระยะสุดท้าย ความวิตกกังวลเกี่ยวกับความตาย ความเชื่อด้านศาสนา การปฏิบัติกิจกรรมทางศาสนา และการสนับสนุนทางสังคมกับความรอบรู้เกี่ยวกับความตายของผู้สูงอายุที่มีโรคเรื้อรังร่วมหลายโรค

การออกแบบการวิจัย การศึกษานี้เป็นแบบพรรณนาเชิงความสัมพันธ์ ใช้แนวคิดความรอบรู้ เกี่ยวกับความตายซึ่งต่อยอดมาจากแนวคิดความรอบรู้ด้านสุขภาพซึ่งโซเรนเซนและคณะ ที่อธิบายว่าเป็นความรู้ สมรรถนะหรือความสามารถ และแรงจูงใจ และได้กำหนดปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับความรอบรู้ ด้านสุขภาพ 3 ปัจจัยหลัก ได้แก่ ปัจจัยด้านบุคคล ปัจจัยด้านสถานการณ์ และปัจจัยด้านสังคมและสิ่งแวดล้อม โดยการวิจัยครั้งนี้เลือกปัจจัยที่คาดว่าจะมีความสัมพันธ์กับความรอบรู้เกี่ยวกับความตาย ตามรูปแบบของโซเรนเซนและคณะ คือ ความวิตกกังวลเกี่ยวกับความตาย ทัศนคติต่อความตาย ทัศนคติต่อการดูแลระยะสุดท้าย ความเชื่อด้านศาสนาการปฏิบัติกิจกรรมทางศาสนา และการสนับสนุนทางสังคม

การดำเนินการวิจัย กลุ่มตัวอย่างเป็นผู้ที่อายุ 60 ปีขึ้นไปที่ได้รับการวินิจฉัยด้วยโรคเรื้อรัง ตั้งแต่ 2 โรคขึ้นไป จำนวน 240 คน ที่มีการรู้คิดปกติ นับถือศาสนาพุทธ สื่อสารภาษาไทยและยินยอมเข้าร่วมการวิจัย คัดเลือกกลุ่มตัวอย่างแบบขั้นตอนคือคัดเลือกอำเภอเมืองจังหวัดเชียงใหม่และสุ่ม ตำบลตามภูมิศาสตร์ อย่างละ 1 ตำบล และสุ่มเลือกกลุ่มตัวอย่างที่ลงชื่อสมัครใจเข้าร่วมการวิจัยตามสัดส่วนประชากรแต่ละตำบล เครื่องมือที่ใช้ในการเก็บรวบรวมข้อมูลได้แก่ แบบวัดความรอบรู้เกี่ยวกับความตาย แบบวัดทัศนคติต่อความตาย แบบวัดทัศนคติต่อการดูแลระยะสุดท้าย แบบสอบถามความเชื่อทางศาสนา แบบสอบถามการปฏิบัติกิจกรรมทางศาสนาและแบบวัดการสนับสนุนทางสังคม เครื่องมือทุกส่วนได้ผ่านการตรวจสอบคุณภาพด้านความตรงตามเนื้อหาสำหรับแบบวัดฉบับแปลเป็นภาษาไทย ได้แก่ แบบวัดทัศนคติต่อความตาย และแบบวัดความรอบรู้เกี่ยวกับความตาย โดยมีค่าดัชนีความตรงตามเนื้อหามากกว่า .80 สำหรับความเชื่อมั่น ทุกแบบวัดมีค่าสัมประสิทธิ์ แอลฟาครอนบาค มากกว่า .80 วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้สถิติบรรยายและสหสัมพันธ์ของเพียร์สัน

ผลการวิจัย ความรอบรู้เกี่ยวกับความตายมีคะแนนเฉลี่ย 7.77 (SD =1.05) จากคะแนนเต็ม 10 คะแนน ทัศนคติต่อความตาย ความวิตกกังวลเกี่ยวกับความตาย ความเชื่อทางศาสนา การปฏิบัติกิจกรรมทางศาสนาและการสนับสนุนทางสังคมอยู่ในระดับปานกลาง ทัศนคติต่อการดูแลระยะสุดท้าย เชิงบวก ทัศนคติต่อการดูแลระยะสุดท้าย ทัศนคติต่อความตายและการสนับสนุนทางสังคมมีความสัมพันธ์ทางบวกในระดับต่ำกับความรอบรู้เกี่ยวกับความตายที่ p<.05 (r=.126, .1333, และ .133 ตามลำดับ) และการปฏิบัฏิบัติกิจกรรมทางศาสนาที่ p<.01 (r=.193) แต่ความวิตกกังวลเกี่ยวกับความตายและความเชื่อทางศาสนามีความสัมพันธ์ทางลบในระดับต่ำกับความรอบรู้เกี่ยวกับความตายที่ p<.01 (r= -.181, -.194 ตามลำดับ)

ข้อเสนอแนะ ผลการศึกษาเป็นแนวทางให้กับผู้ที่เกี่ยวข้องในการดูแลผู้สูงอายุในการส่งเสริมความรอบรู้เกี่ยวกับความตายโดยปรับทัศนคติต่อความตายและทัศนดติต่อการดูแลระยะสุดท้าย ลดความวิตกกังวลเกี่ยวกับความตายและส่งเสริมการสนับสนุนทางสังคมและการปฏิบัติกิจกรรมทางศาสนา

Downloads

Download data is not yet available.

เอกสารอ้างอิง

Chowdhury SR, Chandra Das D, Sunna TC, Beyene J, Hossain A. Global and regional prevalence of multimorbidity in the adult population in community settings: a systematic review and meta-analysis. EClinical Medicine. 2023 Feb 16;57:101860. https://doi.org/10.1016/j.eclinm.2023.101860. PMID: 36864977 DOI: https://doi.org/10.1016/j.eclinm.2023.101860

Nicholson K, Liu W, Fitzpatrick D, Hardacre KA, Roberts S, Salerno J, Stranges S, Fortin M, Mangi D. Prevalence of multimorbidity and polypharmacy among adults and older adults: a systematic review. Lancet Healthy Longev. 2024;5: e287–96. DOI: https://doi.org/10.1016/S2666-7568(24)00007-2

Feng X, Sarma H, Seubsman, S, Sleigh, A, Kelly, M. Association of socio-demographic and lifestyle factors with multimorbidity among adults in the Thai Cohort Study. Journal of Public Health. 2025. Available from: https://doi.org/10.1007/s10389-025-02479-0 DOI: https://doi.org/10.1007/s10389-025-02479-0

Intarut N, Srihatrai P, Chantawang N. Prevalence of multimorbidity in Thailand: a multilevel analysis of a population-based survey. Int J Community Med Public Health. 2021;8(8):3750–5. Available from: https://www.ijcmph.com/index.php/ijcmph/article/view/8411 DOI: https://doi.org/10.18203/2394-6040.ijcmph20212760

Fabbri E, Zoli M, Gonzalez-Freire M, Salive ME, Studenski SA, Ferrucci L. Aging and multimorbidity: New tasks, priorities, and frontiers for integrated gerontological and clinical research. J Am Med Dir Assoc. 2015; 16(8): 640-7. https://doi.org/10.1016/j.jamda.2015.03.013 PMID: 25958334 DOI: https://doi.org/10.1016/j.jamda.2015.03.013

World Health Organization. Multimorbidity. Geneva: WHO; 2016.

Garin N, Koyanagi A, Chatterji S, Tyrovolas S, Olaya B, Leonardi M, et al. Global multimorbidity patterns: a cross-sectional, population-based, multi-country study. J Gerontol A Biol Sci Med Sci. 2016;71(2): 205–14. Available from: https://doi.org/10.1093/gerona/glv128 DOI: https://doi.org/10.1093/gerona/glv128

Lu J, Wang Y, Hou L, Zuo Z, Zhang N, Wei A. Multimorbidity patterns in old adults and their associated multi-layered factors: a cross-sectional study. BMC Geriatr. 2021;21:372. Available from: https://doi.org/10.1186/s12877-021-02292-w DOI: https://doi.org/10.1186/s12877-021-02292-w

St John PD, Tyas SL, Menec V, Tate R. Multimorbidity, disability, and mortality in community-dwelling older adults. Can Fam Physician. 2014;60(5): e272–80. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24829022/

Nunes BP, Flores TR, Mielke GI, Thumé E, Facchini LA. Multimorbidity and mortality in older adults: a systematic review and meta-analysis. Arch Gerontol Geriatr. 2016;67:130–8. Available from: https://doi.org/10.1016/j.archger.2016.07.008 DOI: https://doi.org/10.1016/j.archger.2016.07.008

Marengoni A, Angleman S, Melis RJ, Mangialasche F, Karp A, Garmen A, et al. Aging with multimorbidity: a systematic review of the literature. Ageing Res Rev. 2011;10(4):430–9. Available from: https://doi.org/10.1016/j.arr.2011.03.003 PMID: 21402176 DOI: https://doi.org/10.1016/j.arr.2011.03.003

Mello ADC, Engstrom EM, Alves LC. Health-related and socio-demographic factors associated with frailty in the elderly: a systematic literature review. Cad Saude Publica. 2014;30:1143–68. https://doi.org/10.1590/0102-311x00148213 PMID: 25099040 DOI: https://doi.org/10.1590/0102-311X00148213

Akkhayakon L. Acceptance of death. Chulalongkorn Med J. 2018;62(5):761–72. (in Thai) DOI: https://doi.org/10.58837/CHULA.CMJ.62.5.1

Leonard R, Noonan K, Horsfall D, Psychogios H, Kelly M, Rosenberg J, et al. Death Literacy Index: a report on its development and implementation. West Sydney Univ. 2020. Available from: https://doi.org/10.26183/5eb8d3adb20b0

Che SL, Li X, Zhu M, Ng W. The death literacy index: translation, cultural adaptation, and validation of the Chinese version. Front Public Health. 2023; 11:1140475. Available from: https://doi.org/10.3389/fpubh.2023.1140475 DOI: https://doi.org/10.3389/fpubh.2023.1140475

Johansson T, Tishelman C, Eriksson LE, Cohen J, Goliath I. Factors associated with death literacy among Swedish adults: a cross-sectional exploratory study. Palliat Support Care. 2023:1–11. Available from: https://doi.org/10.1017/S1478951523000548 DOI: https://doi.org/10.1017/S1478951523000548

Graham-Wisener L, Toner P, Leonard R, Groarke JM. Psychometric validation of the death literacy index and benchmarking of death literacy level in a representative UK population sample. BMC Palliat Care. 2022;21:145. Available from: https://doi.org/10.1186/s12904-022-01032-0 DOI: https://doi.org/10.1186/s12904-022-01032-0

Sorensen K, Van Den Broucke S, Fullam J, Doyle G, Pelikan J, Slonska Z, et al. Health literacy and public health: a systematic review and integration of definitions and models. BMC Public Health. 2012; 12:80. Available from: https://doi.org/10.1186/1471-2458-12-80 DOI: https://doi.org/10.1186/1471-2458-12-80

Cakmak WS, Seven A, Sari ES. Death anxiety and death literacy among Turkish adults with chronic illness: a cross-sectional study. BMC Psychiatry. 2024;25(1):299. Available from: https://doi.org/10.1186/s12888-025-06761-z DOI: https://doi.org/10.1186/s12888-025-06761-z

House JS. Work stress and social support (Addison- Wesley series on occupational stress). Boston: Addison-Wesley Educational Publishers Inc.; 1981.

Asatsa S. Death attitudes as possible predictors of death preparedness across lifespan among nonclinical populations in Nairobi County, Kenya. Indian J Palliat Care. 2020;26:287–94. https://doi.org/10.4103/IJPC.IJPC_127_19 PMID: 33311868 DOI: https://doi.org/10.4103/IJPC.IJPC_127_19

Chiangmai Provincial Public Health Office. Health screening guide for the elderly with health promotion. Chiang Mai: CPPHO; 2018. (in Thai)

Memon M, Ting H, Cheah J-H, Ramayah T. Sample size for survey research: review and recommendations. J Appl Struct Equ Model. 2020;4(2):i-xx. Available from: https://doi.org/10.47263/JASEM.4(2)01 DOI: https://doi.org/10.47263/JASEM.4(2)01

Chiang Mai Provincial Statistical Office. Chiang Mai Provincial Statistical Report 2023. Chiang Mai: CPSO; 2023. (in Thai)

Chiang Mai Provincial Public Health Office. Bureau of Elderly Health Annual Report 2020. ChiangMai: CPPHO; 2020. (in Thai)

Wong PTP, Reker GT, Gesser G. Death Attitude Profile – Revised: A multidimensional measure of attitudes toward death (DAP-R). In: Neimeyer RA, editor. Death anxiety handbook: Research, instrumentation, and application. Washington, DC: Taylor & Francis; 1994. p. 121–48. DOI: https://doi.org/10.1037/t17237-000

Conte HR, Weiner MB, Plutchik R. Measuring death anxiety: conceptual, psychometric, and factor-analytic aspects. J Pers Soc Psychol. 1982;43:775–85. Available from: https://doi.org/10.1037/00223514.43.4.775 DOI: https://doi.org/10.1037//0022-3514.43.4.775

Kraphothi M, Khetphitchayawatana J, Thanasin S. Factors related to acceptance of death among patients with advanced cancer. [master’s thesis]. Bangkok: Chulalongkorn University; 2018.

Frommelt KH. Frommelt attitudes toward care of the dying scale (FATCOD). Am J Hosp Palliat Care. 1991;8:37–43. Available from: https://doi.org/10.1177/0030222815568944 DOI: https://doi.org/10.1177/104990919100800509

Phanthumnavin D, Vanindananda N, Yoelao D, Nirunthawee S, Soadmanee O, Wongwattanamongkol A, et al. Religious belief and practice of Thai Buddhists: socialization and quality of life. Bangkok: National Institute of Development Administration; 1999. (In Thai)

Schaefer C, Coyne J, Lazarus RS. The health-related functions of social support. J Behav Med. 1981; 4:381–406. DOI: https://doi.org/10.1007/BF00846149

Brislin RW. Back-translation for cross-cultural research. J Cross Cult Psychol. 1970;1(3):185–216. Available from: https://doi.org/10.1177/135910457000100301 DOI: https://doi.org/10.1177/135910457000100301

Hanucharurnkul S. Social support, self-care, and quality of life cancer patients receiving radiation in Thailand. [Dissertation]. Detroit: Wayne State University; 1988.

Ng WI, Che SL, Li X, Zhu M. Association of filial attitude, filial behavior and death literacy: implications for development of death system in Guangdong-Hong Kong-Macao Greater Bay Area of China. BMC Public Health. 2024;24:721. Available from: https://doi.org/10.1186/s12889-024-18197-3 DOI: https://doi.org/10.1186/s12889-024-18197-3

Han H, Ye Y, Xie Y, Liu F, Wu L, Tang Y, et al. The impact of death attitudes on death education needs among medical and nursing students. Nurse Educ Today. 2023;122:105738. Available from: https://doi.org/10.1016/j.nedt.2023.105738 DOI: https://doi.org/10.1016/j.nedt.2023.105738