ผลของโปรแกรมการพยาบาลแบบระบบสนับสนุนต่อความรู้และพฤติกรรมของมารดาครรภ์แรกในการดูแลทารกคลอดก่อนกำหนดที่บ้าน

บทคัดย่อ

บทนำ การดูแลทารกคลอดก่อนกำหนดที่บ้านเป็นภารกิจที่ชับช้อน เนื่องจากทารกมีความเปราะบางในหลายระบบ แม้พ้นระยะวิกฤตจากโรงพยาบาลแล้ว แต่ยังคงมีความเสี่ยงสูง โดยเฉพาะในช่วงเปลี่ยนผ่านสู่การดูแลที่บ้าน มารดาครรภ์แรกมักมีความรู้พื้นฐาน แต่ยังขาดประสบการณ์ ความมั่นใจ และการสนับสนุนอย่างต่อเนื่อง ส่งผลต่อประสิทธิภาพในการดูแล จึงสะท้อนช่องว่างของรูปแบบการสนับสนุนที่เป็นระบบ ผู้วิจัยจึงพัฒนาโปรแกรมการพยาบาลระบบสนับสนุน (Supportive Educative Nursing Program: SENP) ตามทฤษฎีของโอเร็ม เพื่อเสริมสร้างสมรรถนะของมารดาให้สามารถดูแลทารกได้อย่างเหมาะสมและยั่งยืน 

วัตถุประสงค์ของการวิจัย การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) เปรียบเทียบคะแนนเฉลี่ยความรู้ และพฤติกรรมการดูแลทารกคลอดก่อนกำหนดของมารดาครรภ์แรกของกลุ่มทดลองระหว่างก่อน และหลังได้รับโปรแกรมฯ และ 2) เปรียบเทียบคะแนนเฉลี่ยความรู้และพฤติกรรมการดูแลทารกคลอดก่อนกำหนดของมารดาครรภ์แรกระหว่างกลุ่มทดลองและกลุ่มควบคุม 

การออกแบบการวิจัย การวิจัยนี้เป็นแบบกึ่งทดลอง ชนิดสองกลุ่มวัดก่อน-หลังการทดลอง 

วิธีดำเนินการวิจัย กลุ่มตัวอย่างคือ มารดาครรภ์แรกที่ดูแลทารกคลอดก่อนกำหนดที่บ้าน อย่างน้อย 4 วันต่อสัปดาห์ โดยทารกต้องไม่มีความพิการแต่กำเนิด และเคยเข้ารับการรักษาในหน่วยทารกแรกเกิดของโรงพยาบาลรัฐในเขตสุขภาพที่ 5 หลังได้รับการจำหน่ายกลับบ้าน กลุ่มตัวอย่าง ทั้งหมดจำนวน 76 คน แบ่งเป็น กลุ่มทดลอง 38 คน และ กลุ่มควบคุม 38 คน โดยใช้การสุ่มอย่างง่าย (simple random sampling) จากนั้นจับคู่ตามเกณฑ์สำคัญของทารกเข้ากลุ่มทดดลองและกลุ่มควบคุม กลุ่มทดลองได้รับโปรแกรม ESNS ตามแนวคิดโอเร็ม โปรแกรมการพยาบาลระบบสนับสนุน (SENP) ดำเนินการ 4 ระยะ ดังนี้ 1) การประเมินโดยวิเคราะห์ความต้องการในการดูแลทารกรายบุคคล 2) เสริมสร้างความรู้และสนับสนุนโดยการฝึกทักษะการปฏิบัติ ร่วมกับการใช้สื่อเรียนรู้ด้วยตนเองและการให้คำปรึกษาผ่านแอปพลิเคชันไลน์ "โตสมวัย ใส่ใจลูกน้อย" 3) การทบทวนและฝึกปฏิบัติ โดยเน้นการฝึกช้ำเพื่อสร้างความมั่นใจในการดูแล และ 4) การติดตามผลโดยการเยี่ยมบ้านและ ประเมินผลลัพธ์เพื่อประคับประคองด้านจิตใจและปรับปรุงแนวทางการดูแลให้เหมาะสม ส่วนกลุ่มควบคุม ได้รับการดูแลตามปกติ เครื่องมือวิจัยประกอบด้วย 1) แบบสอบถามข้อมูลทั่วไป 2) แบบประเมินความรู้ เกี่ยวกับการดูแลทารกคลอดก่อนกำหนด และ 3) แบบประเมินพฤติกรรมการดูแลทารกคลอดก่อนกำหนด ครอบคลุม 4 ด้าน ได้แก่ การดูแลทั่วไป การส่งเสริมพัฒนาการ การดูแลตามปัญหาสุขภาพ และ การป้องกันโรค การตรวจสอบความตรงเชิงเนื้อหาของโปรแกรม แบบประเมินความรู้และแบบประเมินพฤติกรรมได้ค่าดัชนีความตรงตามเนื้อหา เท่ากับ 1.00, .86 และ .82 ตามลำดับ การตรวจสอบความเชื่อมั่น พบว่าแบบประเมินความรู้มีค่า Kuder-Richardson (KR-20) เท่ากับ.82 และแบบประเมินพฤติกรรม มีค่าสัมประสิทธิ์แอลฟาของครอนบาคเท่ากับ .78 โปรแกรม SENP ใช้เวลาทั้งสิ้น 12 สัปดาห์ โดยแบ่งออกเป็น 4 ระยะ สัปดาห์ที่ 1 เป็นการประเมินความต้องการและให้ความรู้เบื้องต้นและสาธิต การใช้คู่มือจากนั้นในสัปดาห์ที่ 2-3 ผู้วิจัยมุ่งเน้นการเสริมสร้างทักษะและสนับสนุนการเรียนรู้ผ่านสื่ออออนไลน์ และการให้คำปรึกษาผ่านแอปพลิเคชันไลน์ "โตสมวัย ใส่ใจลูกน้อย" สัปดาห์ละ 2 ครั้ง ต่อมาใน สัปดาห์ที่ 4-5 การทบทวนและฝึกปฏิบัติช้าเพื่อสร้างความมั่นใจในการดูแลบุตรที่บ้าน เข้าสู่สัปดาห์ที่ 6 ติดตามผลผ่านการเยี่ยมบ้านและประคับประคองด้านจิตใจอย่างต่อเนื่อง จนกระทั่งในสัปดาห์ที่ 12 จึงทำการประเมินผลหลังการทดลลอง ทั้งด้านความรู้และพฤติกรรมการดูแลทารกของมารดา กลุ่มควบคุม ได้รับการสอนเรื่องการเข้าเต้าให้นมบุตร การกระตุ้นพัฒนาการ และได้รับคู่มือการดูแลเด็ก (Developmental Assessment For Intervention Manual, DAIM) วิเคราะห์ข้อมูลทั่วไปโดยใช้สถิติเชิงพรรณนา เปรียบเทียบคะแนนเฉลี่ยความรู้และพฤติกรรมระหว่างก่อนและหลังได้รับโปรแกรม โดยใช้สถิติทดสอบที่แบบคู่ และเปรียบเทียบคะแนนเฉลี่ยความรู้และพฤติกรรมภายหลังได้รับโปรแกรม ระหว่างกลุ่มทดลองและกลุ่มควบคุมโดยใช้สถิติทดสอบที่แบบอิสระ

ผลการศึกษา คะแนนเฉลี่ยความรู้เกี่ยวกับการดูแลทารกคลอดก่อนกำหนดของกลุ่มทดลอง ภายหลังได้รับโปรแกรม (M = 23.50, SD = 3.02) สูงกว่าก่อนได้รับโปรแกรม (M = 8.79, SD= 2.68) และสูงกว่ากลุ่มควบคุม (M = 15.50, SD = 2.82) อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (t = 12.698, p< .001; t = 10.850, p <.001 ตามลำดับ) คะแนนเฉลี่ยพฤติกรรมการดูแลทารกคลอดก่อนกำหนดของกลุ่มทดลอง ภายหลังได้รับโปรแกรม (M = 98.00, SD = 10.84) สูงกว่าก่อนได้รับโปรแกรม (M = 32.08, SD = 14.32) และสูงกว่ากลุ่มควบคุม (M= 32.50, SD = 4.28) อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (t = 7.128, p<.001; t= 13.581, p<.001 ตามลำดับ)

ข้อเสนอแนะ พยาบาลสามารถประยุกต์ใช้โปรแกรมในการสนับสนุนการดูแลทารกคลอด ก่อนกำหนดที่บ้าน โดยเสริมจากรูปแบบปกติที่มีอยู่ การวิจัยครั้งต่อไปควรออกแบบให้มีการควบคุม ยิ่งขึ้นเพื่อยืนยันประสิทธิผลของโปรแกรม และมีการติดตามผลในระยะยาว