การพัฒนารูปแบบการพยาบาลในระยะเปลี่ยนผ่าน: อี-อาร์-ซี-พี แคร์โมเดลในผู้ป่วยที่ได้รับการส่องกล้องระบบทางเดินน้ำดี และตับอ่อน โรงพยาบาลลำปาง

บทคัดย่อ

บทนำ โรคระบบทางเดินน้ำดีและตับอ่อนมีอุบัติการณ์เพิ่มขึ้นทั่วโลกรวมทั้งประเทศไทย การส่องกล้องระบบทางเดินน้ำดีและตับอ่อน (endoscopic retrograde cholangiopancreatography, ERCP) เป็นหัตถการรักษาโรคระบบทางเดินน้ำดีและตับอ่อน แต่มีโอกาสเสี่ยงต่อการเกิดภาวะแทรกซ้อนได้ถึง ร้อยละ 5-10 เช่น ภาวะตับอ่อนอักเสบ การมีเลือดออก และการติดเชื้อ เป็นต้น ห้องผ่าตัดโรงพยาบาลลำปางเริ่มดำเนินการให้บริการหัตถการ ERCP ตั้งแต่ปีงบประมาณ 2566 โดยพบปัญหาตั้งแต่ระยะก่อน ขณะ และหลังทำหัตถการ รวมถึงการกลับมาโรงพยาบาลก่อนวันนัด สะท้อนให้เห็นถึงปัญหาในช่วงการเปลี่ยนผ่านการดูแลของผู้ป่วย ผู้วิจัยจึงดำเนินการพัฒนารูปแบบการพยาบาลในระยะเปลี่ยนผ่านในผู้ป่วยที่ได้รับการส่องกล้องระบบทางเดินน้ำดีและตับอ่อน   

วัตถุประสงค์การวิจัย การศึกษาครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนารูปแบบการพยาบาลใน ระยะเปลี่ยนผ่านในผู้ป่วยที่ได้รับการส่องกล้องระบบทางเดินน้ำดีและตับอ่อน โรงพยาบาลลำปาง   

การออกแบบการวิจัย การวิจัยและพัฒนาครั้งนี้ ใช้ ADDIE model เป็นกรอบแนวคิดหลัก ในการพัฒนารูปแบบ ประกอบด้วย 4 ระยะ ได้แก่ 1) การวิเคราะห์สถานการณ์ ปัญหาและอุปสรรค และความต้องการรูปแบบการพยาบาลในระยะเปลี่ยนผ่าน ในผู้ป่วยที่ได้รับการส่องกล้องระบบทางเดินน้ำดีและตับอ่อน โรงพยาบาลลำปาง 2) การสร้าง ตรวจสอบคุณภาพ และปรับปรุงรูปแบบฯ 3) การทดลองใช้และศึกษาผลการใช้รูปแบบฯ 4) การประเมินผลรูปแบบฯ

วิธีดำเนินการวิจัย ระยะที่ 1 เป็นการประชุมระดมสมองเรื่องการดูแลผู้ป่วยที่ทำหัตถการ ERCP ห้องผ่าตัด โรงพยาบาลลำปาง แบ่งออก 2 กลุ่ม คือ 1) ผู้ให้ข้อมูลหลัก ประกอบด้วย ทีมสหสาขาวิชาชีพ 6 คน ได้แก่ ศัลยกรรมแพทย์ทางเดินอาหาร 1 คน วิสัญญีพยาบาล 1 คน พยาบาลห้องผ่าตัด 2 คน พยาบาลหอผู้ป่วย 1 คน และพยาบาลห้องตรวจศัลยกรรม 1 คน และ 2) ตัวแทนกลุ่มผู้ป่วยที่ทำหัตถการ ERCP จำนวน 5 คน โดยใช้แบบสอบถามข้อมูลส่วนบุคคล และแบบสัมภาษณ์กึ่งโครงสร้าง จากนั้น ร่างรูปแบบ ระยะที่ 2 นำร่างรูปแบบไปตรวจสอบคุณภาพโดยผู้เชี่ยวชาญ 5 ท่าน ทดลองใช้ในกลุ่มผู้ป่วย 10 คน และนำมาปรับปรุง จนได้รูปแบบใหม่ที่มีชื่อว่า อี-อาร์-ซี-พี แคร์โมเดล (ERCP care model)  ระยะที่ 3 นำรูปแบบใหม่ไปทดลองใช้ กลุ่มตัวอย่าง ประกอบด้วย พยาบาลวิชาชีพห้องผ่าตัดศัลยกรรม ที่ดูแลผู้ป่วยที่ทำหัตถการ ERCP จำนวน 20 คน และผู้ป่วยที่นัดทำหัตถการ ERCP จำนวน 60 คน แบ่งเป็นกลุ่มควบคุมและกลุ่มทดลอง กลุ่มละ 30 คน คำนวณขนาดตัวอย่างด้วยโปรแกรม G*Power เครื่องมือวิจัยประกอบด้วย เครื่องมือวิจัยที่ใช้ในการทดลอง คือ ERCP care model ที่พัฒนาจากกรอบแนวคิดการดูแลในระยะเปลี่ยนผ่านของ Naylor และคณะ คู่มือแนวทางการปฏิบัติการพยาบาล แผ่นพับคำแนะนำสำหรับผู้ป่วยและครอบครัว และ ERCP checklist ส่วนเครื่องมือวิจัยที่ใช้ในการเก็บรวบรวมข้อมูล ได้แก่ แบบทดสอบความรู้ผู้ป่วย (IOC = .80; KR-20 = .75) แบบทดสอบความรู้ พยาบาล (IOC = .80; KR-20 = .77) แบบประเมินความวิตกกังวล (Cronbach’s α = .87) แบบบันทึก ภาวะแทรกซ้อน และแบบสอบถามความพึงพอใจ (IOC = 1.00; Cronbach’s α coefficient = .81) เครื่องมือทุกชุดผ่านการตรวจสอบโดยผู้เชี่ยวชาญ 5 ท่าน ในระยะนี้มีการเปรียบเทียบผลลัพธ์ก่อน และหลังใช้รูปแบบ ได้แก่ ความรู้ของผู้ป่วยและพยาบาล ความวิตกกังวลและภาวะแทรกซ้อนของผู้ป่วย และระยะที่ 4 ประเมินผลรูปแบบในด้านความพึงพอใจทั้งในกลุ่มผู้ป่วยและพยาบาล การดำเนินการวิจัย เก็บรวบรวมข้อมูลระหว่างเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2568 ถึง มกราคม พ.ศ. 2569 วิเคราะห์ข้อมูลด้วย สถิติเชิงพรรณนา และสถิติทดสอบ Paired t-test, Independent t-test, Wilcoxon signed-ranks test และ Chi-square test

ผลการศึกษา ผลการวิเคราะห์สถานการณ์พบว่า การดูแลผู้ป่วย ERCP ยังขาดแนวทางที่เป็นระบบ การให้ความรู้แก่ผู้ป่วยและญาติยังไม่ต่อเนื่อง การกำหนดบทบาททีมยังไม่ชัดเจน และการติดตาม หลังจำหน่ายยังไม่ครอบคลุม 2) รูปแบบการพยาบาลในระยะเปลี่ยนผ่านที่พัฒนาขึ้น ผ่านการตรวจคุณภาพ และปรับปรุงจนได้รูปแบบ คือ “ERCP care model” มี 4 องค์ประกอบ ได้แก่ E: Engagement & Education การให้ความรู้และสร้างการมีส่วนร่วมของผู้ป่วยและญาติ R: Responsibility & Readiness การกำหนดความรับผิดชอบ และเตรียมความพร้อมของทีมสหสาขาวิชาชีพ C: Continuity of Care การดูแลอย่างต่อเนื่องไร้รอยต่อตลอดเส้นทางการรักษา P: Patient Well-being & Prevention การส่งเสริมสุขภาวะและป้องกันภาวะแทรกซ้อน 3) ภายหลังการใช้รูปแบบ พบว่า ผู้ป่วยกลุ่มทดลองมีคะแนนเฉลี่ยความรู้หลังการทดลองสูงกว่ากลุ่มควบคุมอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (M = 14.50, SD = 2.30 และ M = 10.40, SD = 2.10 ตามลำดับ; p < .01) ในส่วนของพยาบาล พบว่าคะแนนความรู้เพิ่มขึ้นจาก M = 11.30 (SD = 1.72) เป็น 14.00 (SD = 0.97) อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (Z = -3.983, p < .001) ผู้ป่วยกลุ่มทดลองมีคะแนนเฉลี่ยความวิตกกังวลต่ำกว่ากลุ่มควบคุมอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (M = 41.33, SD = 4.87 และ M = 51.17, SD = 5.41 ตามลำดับ; p < .001) นอกจากนี้ กลุ่มทดลองมีแนวโน้มภาวะแทรกซ้อนลดลง (ร้อยละ 20.00) เมื่อเทียบกับกลุ่มควบคุม (ร้อยละ 36.67) แต่ไม่มีนัยสำคัญทางสถิติ (p = .252) และผู้ป่วยกลุ่มทดลองมีความพึงพอใจต่อรูปแบบในระดับมากที่สุด (M = 4.85, SD = 0.37) เช่นเดียวกับพยาบาล มีความพึงพอใจในระดับมากที่สุด (M = 4.81, SD = 0.40)

ข้อเสนอแนะ ERCP care model สามารถเพิ่มคุณภาพการดูแลผู้ป่วย โดยเพิ่มความรู้ และลดความวิตกกังวลของผู้ป่วย เสริมสร้างศักยภาพพยาบาล สร้างความพึงพอใจระดับสูงแก่ผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย และมีแนวโน้มลดภาวะแทรกซ้อนหลังทำหัตถการได้ ดังนั้น ควรนำ ERCP care model ไปใช้เป็นแนวทางปฏิบัติมาตรฐานทางการพยาบาลในห้องผ่าตัดสำหรับผู้ป่วยที่ทำหัตถการ ERCP และสามารถประยุกต์ใช้กับหัตถการส่องกล้องชนิดอื่นและการผ่าตัดแบบวันเดียวกลับ