บัญชีการระบายมลพิษอากาศฝุ่นละอองขนาดไม่เกิน 2.5 ไมครอน (PM2.5) และการสูญเสียทางสุขภาพจากแหล่งกำเนิดยานพาหนะในจังหวัดเชียงใหม่
คำสำคัญ:
บัญชีการระบายมลพิษอากาศ, ฝุ่นละอองขนาดไม่เกิน 2.5 ไมครอน, การสูญเสียปีสุขภาวะ, การสูญเสียทุนทางสุขภาพบทคัดย่อ
เชียงใหม่ประสบปัญหาฝุ่นละอองขนาดไม่เกิน 2.5 ไมครอน (PM2.5) ต่อเนื่องทุกปี แม้ว่าจะมีการศึกษาถึงแหล่งที่มาของมลพิษทางอากาศในบางมิติแล้ว แต่ยังขาดการศึกษาที่ให้ข้อมูลเชิงประจักษ์ปริมาณการระบายมลพิษอากาศจากแหล่งกำเนิดยานพาหนะที่ครอบคลุมทั้งจังหวัดเชียงใหม่ การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) จัดทำบัญชีการระบายมลพิษอากาศจากแหล่งกำเนิดยานพาหนะด้วยเครื่องมือ PCD-AIT-CCAS Emission Inventory Database Workbook Version 1.0 ของสถาบันเทคโนโลยีแห่งเอเชีย ปรับปรุงเมื่อปี พ.ศ. 2565 และการศึกษานี้ได้ปรับประยุกต์ใช้ให้เหมาะกับสภาวะการณ์ของจังหวัดเชียงใหม่ โดยใช้ปีฐาน พ.ศ. 2562 ก่อนสถานการณ์โควิด-19 2) ประเมินการสูญเสียทางสุขภาพ ในรูปการสูญเสียปีสุขภาวะ (DALYs และ 3) ประเมินการสูญเสียทุนทางสุขภาพ ผลการศึกษาพบว่า บัญชีการระบาย PM2.5 จากแหล่งกำเนิดยานพาหนะทุกประเภทประมาณ 2,642 ตันต่อปี จำแนก 6 ส่วนหลัก ได้แก่ การสันดาปเชื้อเพลิงขณะรถวิ่งและสตาร์ทรถ 2,343.60 ตันต่อปี (ร้อยละ 88.71) การเสียดสีล้อยางกับพื้นผิวถนน 146.65 ตันต่อปี (ร้อยละ 5.55) รถทางการเกษตรและอุตสาหกรรม 136.35 ตันต่อปี (ร้อยละ 5.16) เครื่องบิน 14.85 ตันต่อปี (ร้อยละ 0.56) และจากรถไฟและเรือ 0.35 และ 0.18 ตันต่อปี (ร้อยละ 0.01 และ 0.01 ตามลำดับ) การสูญเสียทางสุขภาพจากสิ่งแวดล้อมมลพิษอากาศ PM2.5 ส่งผลต่อการสูญเสียปีสุขภาวะ 21,110 DALYs และสูญเสียเป็นทุนทางสุขภาพ 12,090 ล้านบาทต่อปี การลดมลพิษอากาศ PM2.5จากแหล่งกำเนิดยานพาหนะ ควรมีการจัดการภาคคมนาคมที่มีประสิทธิภาพอย่างยั่งยืน เช่น การสนับสนุนยานยนต์พลังงานไฟฟ้า เชื้อเพลิงสะอาดแทนเชื้อเพลิงดีเซล รวมถึงการพัฒนาและส่งเสริมระบบขนส่งมวลชนและระบบขนส่งทางราง เพื่อทดแทนการใช้ยานพาหนะส่วนบุคคลในเขตเมือง
เอกสารอ้างอิง
กรมควบคุมมลพิษ. (2559). คู่มือการคาดประมาณการปลดปล่อยมลพิษสำหรับแหล่งกำเนิดประเภทรถยนต์ ในประเทศไทย [ออนไลน์]. [สืบค้นเมื่อ 27 พฤศจิกายน 2568]; แหล่งข้อมูล: https://www.pcd.go.th/wp-content/uploads/2020/05/pcdnew-2020-05-25_05-13-02_943383.pdf
กรมควบคุมมลพิษ. (2562). แผนปฏิบัติการขับเคลื่อนวาระแห่งชาติ “การแก้ไขปัญหามลพิษด้านฝุ่นละออง” [ออนไลน์]. [สืบค้นเมื่อ 1 สิงหาคม 2566]; แหล่งข้อมูล: https://www.pcd.go.th/strategy/แผนปฏิบัติการขับเคลื่อนวาระแห่งชาติ-การแก้ไขปัญหามลพิษด้านฝุ่นละออง/
กรมควบคุมมลพิษ. (2568). แผนปฏิบัติการขับเคลื่อนวาระแห่งชาติ “การแก้ไขปัญหามลพิษด้านฝุ่นละออง” ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2568-2570 และระยะ 5 ปีต่อไป [ออนไลน์]. [สืบค้นเมื่อ 1 สิงหาคม 2568]; แหล่งข้อมูล: https://www.pcd.go.th/strategy/แผนปฏิบัติการขับเคลื่อนวาระแห่งชาติ-การแก้ไขปัญหามลพิษด้านฝุ่นละออง-ฉบับที่-๒-พ-ศ-๒๕๖๘-๒๕๗๐-และระยะ-๕-ปีต่อไป/
กรมพัฒนาพลังงานทดแทนและอนุรักษ์พลังงาน. (ม.ป.ป.). ตารางดุลยภาพพลังงานของประเทศไทย 2562 [ออนไลน์]. [สืบค้นเมื่อ 1 สิงหาคม 2566]; แหล่งข้อมูล: https://oldwww.dede.go.th/ewt_news.php?nid=47341
กลุ่มสถิติการขนส่ง กองแผนงาน กรมการขนส่งทางบก. (ม.ป.ป.). สถิติการการจดทะเบียนรถ จังหวัดเชียงใหม่ 2562 [ออนไลน์]. [สืบค้นเมื่อ 1 สิงหาคม 2566]; แหล่งข้อมูล: https://web.dlt.go.th/statistics/
คิม อ๋อง เหงวียน ถิ และคณะ. (2563). รายงานฉบับสมบูรณ์ โครงการศึกษาแหล่งกำเนิดฝุ่นขนาดเล็กไม่เกิน 2.5 ไมครอน (PM2.5) และสารมลพิษตั้งต้นของฝุ่นทุติยภูมิ (Secondary PM2.5) ในพื้นที่กรุงเทพมหานครและปริมณฑล 30 มกราคม 2563. (เอกสารอัดสำเนา).
นวพร ระลึกมูล. (2567). การประเมินต้นทุนทางเศรษฐศาสตร์ของผลกระทบทางสุขภาพอันเนื่องมาจาก มลพิษทางอากาศ PM2.5 ในประเทศไทย: กรณีศึกษา จังหวัดกรุงเทพมหานครและสงขลา ในปี พ.ศ. 2565 [ออนไลน์]. [สืบค้นเมื่อ 9 ธันวาคม 2568]; แหล่งข้อมูล: https://digital.car.chula.ac.th/cgi/viewcontent.cgi?article=75219&context=chulaetd
เทศบาลนครเชียงใหม่. (2565). แผนอากาศสะอาดเมืองจังหวัดเชียงใหม่ ปีฐาน 2553. (เอกสารอัดสำเนา)
บริษัท ท่าอากาศยานไทย จำกัด (มหาชน). (ม.ป.ป.). รายงานประจำปี 2564 [ออนไลน์]. [สืบค้นเมื่อ 1 สิงหาคม 2566]; แหล่งข้อมูล: http://investor-th.airportthai.co.th/ar.html
บริษัท ไพน์แอปเปิ้ลวิชั่นซิสเต็มส์ จำกัด. (2563). รายงานผลการดำเนินการพัฒนาระบบเชื่อมโยงข้อมูลเพื่อการบริหารจัดการบัญชีมลพิษทางอากาศครั้งที่ 4. (เอกสารอัดสำเนา).
พฤกษ์ พงศ์พฤกษา. (2565). รายงานองค์ความรู้ เรื่อง การกำหนดแนวทางควบคุมแหล่งกำเนิดมลพิษอากาศในระดับพื้นที่ โดยใช้ฐานข้อมูล แหล่งกำเนิดมลพิษ (Emission Inventory) และแบบจำลองสำหรับพื้นที่รับผลกระทบ (Receptor Modeling). (เอกสารอัดสำเนา)
วิษณุ อรรถวานิช. (2562). ต้นทุนของสังคมไทยจากมลพิษทางอากาศและมาตรการรับมือ [ออนไลน์]. [สืบค้นเมื่อ 9 ธันวาคม 2568]; แหล่งข้อมูล: https://www.pier.or.th/abridged/2019/07/
ศูนย์อุตุนิยมวิทยาภาคเหนือ. (2567). ข้อมูลรายวันจำนวนวันฝนตกรวมมากกว่า 0.25 มิลลิเมตรตลอดทั้งปีจังหวัดเชียงใหม่ มกราคม - ธันวาคม 2562. (เอกสารอัดสำเนา).
สถานีขนส่งรถไฟจังหวัดเชียงใหม่-ลำปาง. (2567). ข้อมูลย้อนหลังการใช้เชื้อเพลิงการขนส่งรอยต่อเชียงใหม่-ลำพูน. (เอกสารอัดสำเนา).
สมพร จันทระ และคณะ. (2567). รายงานฉบับสมบูรณ์การจำลองสถานการณ์ควบคุมแหล่งกำเนิดฝุ่นละอองขนาดเล็ก PM2.5 ประเมินมาตรการการจัดการของจังหวัดเชียงใหม่. (เอกสารอัดสำเนา).
สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดเชียงใหม่. (2567). ข้อมูลพื้นฐานของจังหวัดเชียงใหม่ [ออนไลน์]. [สืบค้นเมื่อ 2 เมษายน 2568]; แหล่งข้อมูล: https://www.opsmoac.go.th/chiangmai-dwl-files-461691791926
สำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดเชียงใหม่. (2568). (ร่าง) แผนปฏิบัติการเพื่อลดและขจัดมลพิษ ในเขตควบคุมมลพิษ จังหวัดเชียงใหม่ ประจำปี พ.ศ. 2569-2571. (เอกสารอัดสำเนา).
สำนักงานส่งเสริมเศรษฐกิจดิจิทัล. (2564). แผนส่งเสริมเศรษฐกิจดิจิทัลจังหวัดเชียงใหม่ [ออนไลน์]. [สืบค้นเมื่อ 2 เมษายน 2568]; แหล่งข้อมูล: https://www.chiangmai.go.th/managing/public/D2/2D01Feb2022091701.pdf
สำนักงานเจ้าท่าภูมิภาคที่ 1. (2567). ข้อมูลย้อนหลังการใช้เชื้อเพลิงการท่องเที่ยวลำน้ำปิงและอ่างเก็บน้ำจังหวัดเชียงใหม่. (เอกสารอัดสำเนา).
เอกบดินทร์ วินิจกุล. (2565). ฝึกปฏิบัติการจัดทำบัญชีการระบายมลพิษอากาศ จังหวัดเชียงใหม่ ภายใต้ศูนย์วิชาการเพื่อขับเคลื่อนการป้องกันและแก้ไขปัญหามลพิษอากาศ (โปรแกรมและเอกสารประกอบการประชุม); การประชุมการพัฒนาบัญชีการระบายมลพิษอากาศของจังหวัดเชียงใหม่; วันที่ 12-13 พฤษภาคม 2565; โรงแรมคุ้มภูคำ จังหวัดเชียงใหม่.
เอกบดินทร์ วินิจกุล. (2566). การหาสัดส่วนมลพิษจากแหล่งกำเนิดภายในและภายนอกกรุงเทพมหานครที่ส่งผลต่อความเข้มข้นของฝุ่นละอองขนาดเล็กในกรุงเทพมหานคร (Contribution of Inside and Outside-city Air Pollution Sources to The PM2.5 Concentration in Bangkok) (รายงานการวิจัย). กรุงเทพมหานคร: สำนักงานการวิจัยแห่งชาติ.
เอกบดินทร์ วินิจกุล. (2567). เอกสารประธานที่ปรึกษาการพัฒนาฐานข้อมูลการระบายมลพิษอากาศทางถนนสำหรับเชียงใหม่ ประเทศไทย. (เอกสารอัดสำเนา).
ไอแดน ฟาร์โรว์, แอนเดียส แอนเฮาส และอัลลิยา เหมือนอบ. (2565). ภาระชีวิตจากมลพิษทางอากาศของประเทศไทยปี 2564 [ออนไลน์]. [สืบค้นเมื่อ 10 ธันวาคม 2568]; แหล่งข้อมูล: https://www.greenpeace.org/static/planet4-thailand-stateless/2022/06/ce3e441f-the_burden_of_air_pollution_in_thailand_2021_th_compressed.pdf
Greenpeace Thailand. (2564). ฝุ่นพิษ PM2.5 เป็นสาเหตุของการเสียชีวิตก่อนวัยอันควรของประชากรราว 160,000 รายใน 5 เมืองใหญ่ของโลกในปี พ.ศ.2563 [ออนไลน์]. [สืบค้นเมื่อ 8 ธันวาคม 2568]; แหล่งข้อมูล: https://www.greenpeace.org/thailand/press/19014/tracking-cost-air-pollution-th/
Chalongklang, P., Panyametheekul, S., Prapaspongsa, T., et al. (2023). Assessment on health impacts and costs of fine particulate matter from passenger transport in Bangkok Metropolitan Region. Thai Environmental Engineering Journal, 37(3), 29-36. [cited 2025 March 19]; Available from: https://so05.tci-thaijo.org/index.php/teej/article/view/266987
Chansuebsri, S., Kolar, P., Kraisitnitikul, P., et al. (2024). Chemical composition and origins of PM2.5 in Chiang Mai (Thailand) by integrated source apportionment and potential source areas. Atmospheric Environment, 327, 120517. [cited 2025 January 9]; Available from: https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2024.120517
Chavanaves, S., Fantke, P., Limpaseni, W., et al. (2021). Health impacts and costs of fine particulate matter formation from road transport in Bangkok Metropolitan Region. Atmospheric Pollution Research, 12(10), 101191. [cited 2023 January 24]; Available from: https://doi.org/10.1016/j.apr.2021.101191
Deuja, A. (2022). Spatially differentiated health impacts and costs of fine particulate matter formation from agricultural waste management in Thailand. Master of Engineering. Faculty of Graduate Studies. Nakhon Pathom: Mahidol University.
Deuja, A., Ueda, K., Panyametheekul, S. Gheewala, S.H., & Prapaspongsa, T. (2022). Health Impacts and Cost Assessment of Fine Particulate Matter Formation from Rice Straw Utilization in Thailand. Thai Environmental Engineering Journal, 36(1), 33-47. [cited 2024 December 25]; Available from: https://so05.tci-thaijo.org/index.php/teej/article/view/256260
European Environment Agency. (2023). EMEP/EEA air pollutant emission inventory guidebook 2023: Technical guidance to prepare national emission inventories [online]. [cited 2025 November 27]; Available from: https://www.eea.europa.eu/en/analysis/publications/emep-eea-guidebook-2023
Health Effects Institute [HEI]. (2019). State of global air 2019. special report [online]. [cited 2025 May 20]; Available from: https://www.stateofglobalair.org/sites/default/files/soga_2019_report.pdf
Health Effects Institute [HEI]. (2020). State of Global Air 2020 [online]. [cited 2025 December 9]; Available from: https://www.stateofglobalair.org/resources/archived/state-global-air-report-2020
Health Effects Institute [HEI]. (2025). Trends in Air Quality and Health Impacts: Insights from Central, South, and Southeast Asia [online]. [cited 2025 May 20]; Available from: https://www.stateofglobalair.org/resources/report/trends-air-quality-and-health-impacts-insights-central-south-and-southeast-asia
Hongthong, A., Nanthapong, K., & Kanabkaew, T. (2023). Estimation of respiratory disease burden attributed to particulate matter from biomass burning in northern Thailand using 1-km resolution MAIAC-AOD. Applied Environmental Research, 45(2), 115-130. [cited 2025 May 20]; Available from: https://doi.org/10.35762/AER.2023008
International Agency for Research on Cancer. (2013). IARC: Outdoor air pollution: a leading environmental cause of cancer deaths [online]. [cited 2025 May 20]; Available from: https://www.iarc.who.int/wp-content/uploads/2018/07/pr221_E.pdf
Intergovernmental Panel on Climate Change. (2006). Chapter 3: Mobile Combustion. In 2006 IPCC Guidelines for National Greenhouse Gas Inventories. Volume 2: Energy [online]. [cited 2025 November 27]; Available from: https://www.ipcc-nggip.iges.or.jp/public/2006gl/pdf/2_Volume2/V2_3_Ch3_Mobile_Combustion.pdf
Kaenchan, P. & Gheewala, S. H. (2017). Budget constraint and the valuation of environmental impacts in Thailand. The International Journal of Life Cycle Assessment,. 22, 1678-1691. [cited 2025 May 2]; Available from: https://doi.org/10.1007/S11367-016-1210-X
Kawichai, S., Prapamontol, T., Cao, F., et al. (2021). Significant contribution of C3 - type forest plants' burning to airborne PM2.5 pollutions in Chiang Mai Province, Northern Thailand. Chiang Mai University Journal of Natural Sciences, 20(4), e2021088. [cited 2025 May 2]; Available from: https://colab.ws/articles/10.12982%2FCMUJNS.2021.088
Ramadhas, A. S., Xu, H., Liu, D., & Tian, J. (2016). Reducing cold start emissions from automotive diesel engine at cold ambient temperatures. Aerosol and Air Quality Research, 16, 3330-3337. [cited 2025 May 2]; Available from: https://doi.org/10.4209/aaqr.2015.11.0616
United States Environmental Protection Agency. (1997). Fugitive Particulate Matter Emissions (Midwest Research Institute Project No. 4604-06). (Photocopy).
United Nations Thailand. (2021). Prevention and control of noncommunicable diseases in Thailand: The case for investment [online]. [cited 2025 December 10]; Available from: https://www.undp.org/thailand/publications/prevention-and-control-noncommunicable-diseases-thailand-case-investment
Yamane, T. (1973). Statistics: An introductory analysis [online]. [cited 2025 October 31]; Available from: https://www.scribd.com/document/503362584/Yamane-1973-Statistics-an-Introductory-Analysis
