ผลของโปรแกรมการจัดการตนเองในการควบคุมฟอสฟอรัสในอาหารของผู้ป่วยไตวายเรื้อรังระยะสุดท้ายที่ได้รับการฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียม โรงพยาบาลมหาสารคาม

บทคัดย่อ

วัตถุประสงค์ : เพื่อศึกษาสถานการณ์ปัญหา พัฒนา และประเมินผลของโปรแกรมการจัดการตนเองในการควบคุมฟอสฟอรัสในอาหารต่อพฤติกรรมสุขภาพและผลลัพธ์ทางห้องปฏิบัติการของผู้ป่วยไตวายเรื้อรังระยะสุดท้ายที่ได้รับการฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียม

รูปแบบวิจัย : การวิจัยเชิงปฏิบัติการ (Action research) ตามแนวคิดของ Kemmis และ McTaggart ดำเนินการ 2 วงจร กลุ่มตัวอย่างคือผู้ป่วยไตวายเรื้อรังระยะสุดท้ายที่ได้รับการฟอกเลือด ณ โรงพยาบาลมหาสารคาม จำนวน 31 ราย คัดเลือกแบบเฉพาะเจาะจงตามเกณฑ์ระดับฟอสฟอรัสในเลือด > 5.0 mg/dL อย่างน้อย 1 ครั้ง ภายใน 3 เดือนก่อนเข้าร่วมโครงการ เครื่องมือที่ใช้ ได้แก่ โปรแกรมการจัดการตนเองคู่มือภาพอาหาร และแบบประเมินพฤติกรรมฯ ซึ่งผ่านการตรวจสอบความตรงเชิงเนื้อหา (IOC ≥ 0.80) และค่าความเที่ยง (Cronbach’s alpha = 0.85) วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติเชิงพรรณนา และ paired t-test

ผลการศึกษา : การศึกษาสถานการณ์ปัญหาในระยะที่ 1 พบว่าผู้ป่วยส่วนใหญ่มีความรู้เกี่ยวกับการควบคุมฟอสฟอรัสในอาหารในระดับต่ำ และมีพฤติกรรมการบริโภคอาหารที่มีฟอสฟอรัสสูง ส่งผลให้ระดับฟอสฟอรัสในเลือดสูงกว่าเกณฑ์เป้าหมายตามแนวทางการรักษา หลังการพัฒนาและดำเนินการตามโปรแกรมฯ ในระยะที่ 2 พบว่าคะแนนเฉลี่ยความรู้เพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติจาก 13.23 เป็น 14.13 คะแนน (p < 0.001) และคะแนนพฤติกรรมการควบคุมฟอสฟอรัสในอาหารเพิ่มขึ้นจาก 4.11 เป็น 4.74 คะแนน (p < 0.001) สำหรับผลลัพธ์ทางห้องปฏิบัติการ พบว่าระดับฟอสฟอรัสในเลือดลดลงจาก 5.72 ± 0.74 mg/dL เป็น 5.43 ± 0.49 mg/dL (p < 0.001) และค่าผลคูณแคลเซียมและฟอสฟอรัสลดลงจาก 52.09 เป็น 48.42 mg²/dL² (p < 0.001) นอกจากนี้ ผู้ป่วยมีความพึงพอใจต่อโปรแกรมฯ ในระดับมากที่สุด (Mean = 4.72, SD = 0.38)

สรุปผลการศึกษา : โปรแกรมการจัดการตนเองที่พัฒนาขึ้นสามารถส่งเสริมความรู้และพฤติกรรมการควบคุมฟอสฟอรัสในอาหารของผู้ป่วยฟอกเลือด และส่งผลให้ค่าทางห้องปฏิบัติการที่เกี่ยวข้องดีขึ้นอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ โปรแกรมดังกล่าวจึงมีศักยภาพในการนำไปประยุกต์ใช้เป็นแนวทางการพยาบาลเพื่อสนับสนุน
การควบคุมฟอสฟอรัสในผู้ป่วยฟอกเลือดในหน่วยไตเทียมได้อย่างเหมาะสม