ผลของโปรแกรมการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมสุขภาพผ่านโทรศัพท์มือถือต่อผลลัพธ์ทางสุขภาพของกลุ่มเสี่ยงโรคเบาหวานที่มีน้ำหนักเกินในชุมชน

บทคัดย่อ

บทนำ ภาวะก่อนเบาหวานเป็นปัญหาสาธารณสุขที่สำคัญทั้งในระดับโลกและประเทศไทย โดยเฉพาะอย่างยิ่งจำนวนกลุ่มเสี่ยงโรคเบาหวานที่มีการเพิ่มขึ้น ประกอบกับความก้าวหน้าทางเทคโนโลยี ในปัจจุบันการนำสื่อสังคมออนไลน์มาช่วยในการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมสุขภาพเป็นแนวทางหนึ่งที่สำคัญในการส่งเสริมการดูแลกลุ่มเสี่ยงโรคเบาพวานในหน่วยบริการะดับปฐมภูมิ 

วัตถุประสงค์การวิจัย การศึกษาครั้งนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อเปรียบเทียบค่าเฉลี่ยระดับน้ำตาลในเลือด น้ำหนักตัว ดัชนีมวลกาย และเส้นรอบเอวของกลุ่มทดลองระหว่างก่อนและหลังเข้าร่วมโปรแกรม 2) เพื่อเปรียบเทียบค่าเฉลี่ยระดับน้ำตาลในเลือด น้ำหนักตัว ดัชนีมวลกาย และเส้นรอบเอว หลังเข้าร่วมโปรแกรมระหว่างกลุ่มทดลองและกลุ่มเปรียบเทียบ และ 3) เพื่อเปรียบเทียบสัดส่วนของผู้ที่บรรลุเป้าหมายกลับเข้าสู่กลุ่มปกติ ระหว่างกลุ่มทดลองและกลุ่มเปรียบเทียบ 

การออกแบบการวิจัย การศึกษาครั้งนี้เป็นการวิจัยแบบกึ่งทดลอง ชนิดสองกลุ่มวัดผลก่อน และหลังทดลอง ผู้วิจัยพัฒนาโปรแกรมปรับเปลี่ยนพฤติกรรมผ่านโทรศัพท์มือถือ โดยประยุกต์ใช้แนวทางปรับพฤติกรรมสุขภาพ 3 Self ได้แก่ การรับรู้ความสามารถของตนเอง (self-efficacy) การกำกับตนเอง (self-regulation) และการดูแลตนเอง (self-care) ด้วยหลัก PROMISE Model ประกอบด้วย Positive reinforcement (P) คือ การเสริมแรงทางบวก Result based management (R) คือ การบริหารจัดการเพื่อให้เกิดผลสัมฤทธิ์ของงาน Optimize (O) คือ การมองโลกในแง่ดี Motivation (M) คือ การสร้างแรงจูงใจในการปรับพฤติกรรมให้เริ่มต้นและดำเนินการต่อเนื่อง Individual or Client (I) คือ การพิจารณาตามความสอดคล้องกับปัญหาและความต้องการด้านสุขภาพของผู้รับ การปรับเปลี่ยนพฤติกรรมเป็นหลัก Self-esteems (SE) คือ การเสริมสร้างคุณค่าในตนเอง 

วิธีดำเนินการวิจัย กลุ่มตัวอย่างจำนวน 70 คนเป็นกลุ่มเสี่ยงเบาหวานที่มีน้ำหนักเกินวัยผู้ใหญ่ อายุ 35-59 ปี ในจังหวัดสุราษฎร์ธานี สุ่มตัวอย่างแบบง่ายจากผู้ที่มีคุณสมบัติตามเกณฑ์คัดเข้า ได้แก่ 1) ผู้ที่มีอายุ 35-59 ปีที่ไม่มีประวัติเป็นโรคเบาหวานและหรือความดันโลหิตสูงและหรือมีระดับไขมันในเลือดผิดปกติ 2) มีประวัติหรือเคยมีประวัติน้ำตาลในเลือด 100 -125 มก./ดล. จากการตรวจเลือดหลังอดอาหารอย่างน้อย 8 ชั่วโมง 3) มีค่าดัชนีมวลกายมากกว่าหรือเท่ากับ 23 กก./ม² 4) มีโทรศัพท์มือถือและมีความสามารถใช้โทรศัพท์มือถือที่เชื่อมต่อสัญญาณอินเทอร์เน็ตได้ รวมทั้ง สามารถใช้งานแอปพลิเคชันได้ 5) มีความสามารถพูดคุยสื่อสารอ่านและเข้าใจภาษาไทย และ 6) ยินดีเข้าร่วมการวิจัย จัดเข้ากลุ่มทดลองและกลุ่มเปรียบเทียบกลุ่มละ 35 คนโดยการจับคู่ กำหนดขนาดตัวอย่างตามหลักการวิเคราะห์อำนาจการทดสอบด้วยโปรแกรม G*Power เครื่องมือวิจัย ได้แก่ 1) โปรแกรมปรับเปลี่ยนพฤติกรรมสุขภาพโดยใช้โทรศัพท์มือถือ 2) คู่มือเปลี่ยนกลุ่มเสี่ยงเบาหวาน กลับสู่ภาวะปกติ 3) วีดิทัศน์บุคคลต้นแบบ 4) แบบบับบันทึกข้อมูลทั่วไป 5) เครื่องวัดระดับน้ำตาลในเลือด 6) เครื่องชั่งน้ำหนักและวัดส่วนสูง และ 7) สายวัด ดำเนินการเก็บรวบรวมข้อมูลระหว่างเดือนมีนาคม ถึง พฤษภาคม 2568 วิเคราะห์ข้อมูลด้วย สถิติพรรณนา การทดสอบไคสแควร์ การทดสอบที่แบบอิสระ การทดสอบทีแบบคู่ และการทดสอบซี

ผลการวิจัย ตัวอย่างกลุ่มทดลองและกลุ่มเปรียบเทียบมีอายุเฉลี่ย 49.31 ปี (SD=7.16) และ 51.26 ปี (SD=7.18) ตามลำดับ ศึกษาในระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย (ร้อยละ 60.00 และร้อยละ 48.57 ตามลำดับ) ส่วนใหญ่ไม่มีญาติสายตรงเป็นโรคเบาหวาน (ร้อยละ 60.00 และ 85.71 ตามลำดับ) หลังเข้าร่วมโปรแกรม กลุ่มทดลองมีค่าเฉลี่ยระดับน้ำตาลในเลือด (M=98.86 mg/dl, SD=7.83) น้อยกว่าก่อนทดลอง (M=108.49 mg/dl, SD=16.15) อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (1=4.410,p<.001) เช่นเดียวกันกลุ่มเปรียบเทียบมีค่าเฉลี่ยระดับน้ำตาลในเลือด (M=102.49 mg/dI, SD=5.5.58) น้อยกว่า ก่อนทดลอง (M=106.69 mg/dl, SD=5.49) อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (1=5.209, p<.001) หลังเข้าร่วมโปรแกรม กลุ่มทดลองมีค่าเฉลี่ยน้ำหนักตัว (M=69.17 kg, SD=11.79) ดัชนีมวลกาย (M=27.63 kg/m , SD-3.78) และเส้นรอบเอว (M=88.91 cm. SD=9.93) น้อยกว่าก่อนทดลอง (M=70.57 kg, SD=12.28; M=28.35 kg/m , SD=3.69; M=91.11 cm, SD=11.33 ตามลำดับ) อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (1=4.663, p<.001; t=5.046, p<.001 และ 1=2.427, p=.021 ตามล่าดับ) อย่างไรก็ตามเมื่อเปรียบเทียบระหว่างกลุ่ม พบว่า ไม่แตกต่างกัน เมื่อพิจารณาการเปลี่ยนแปลงจากการเป็นกลุ่มเสี่ยงโรคเบาหวานกลับสู่ภาวะปกติ พบว่า หลังเข้าร่วมโปรแกรม กลุ่มทดลอง (ร้อยละ 77.14) มีระดับน้ำตาลในเลือดกลับสู่ภาวะปกติ มากกว่ากลุ่มเปรียบเทียบ (ร้อยละ 51.43) อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (Z=5.040, p=.025)

ข้อเสนอแนะ พยาบาลเวชปฏิบัติชุมชนและบุคลากรทางสาธารณสุขสามารถนำรูปแบบโปรแกรมในการศึกษาครั้งนี้ที่มีการนำสื่อสังคมออนไลน์ไปประยุกต์ใช้ในการส่งเสริมการปรับเปลี่ยนพฤดิกรรม เพื่อป้องกันโรคเบาหวานของกลุ่มเสี่ยงโรคเบาหวานในชุมชน