ปัจจัยทำนายความตั้งใจในการบริโภคโปรตีนและพลังงานที่เพียงพอในผู้ป่วยที่ได้รับการฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียม

บทคัดย่อ

บทนำ ภาวะทุพโภชนาการเป็นหนึ่งในภาวะแทรกซ้อนระยะยาวของผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังระยะสุดท้ายที่ได้รับการฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียม ส่งผลทำให้ผู้ป่วยเกิดกระบวนการอักเสบได้ง่ายขึ้น เพิ่มความเสี่ยงของการเกิดโรคหลอดเลือดและหัวใจ เพิ่มอัตราการเจ็บป่วยและอัตราการเสียชีวิต โดยสาเหตุหลักมี 2 ประการ ได้แก่ 1) ตัวผู้ป่วย และ 2) กระบวนการฟอกเลือด ถึงแม้จะมีการส่งเสริมสุขภาพด้านโภชนาการ แต่ผู้ป่วยยังคงมีการบริโภคโปรตีนและพลังงานในแต่ละวันที่ไม่เพียงพอในระยะยาว เพราะการรักษาความต่อเนื่องของพฤติกรรมไว้ให้คงอยู่นั้นเป็นเรื่องยาก ซึ่งอาจมีปัจจัยอื่นที่มีผลต่อความตั้งใจในการบริโภคโปรตีนและพลังงานที่เพียงพอของผู้ป่วย การศึกษาความสามารถในการทำนายความตั้งใจดังกล่าวสามารถใช้เป็นข้อมูลในการประเมินและพัฒนารูปแบบการดูแลเพื่อส่งเสริมภาวะโภชนาการและผลลัพธ์ทางคลินิกของผู้ป่วยได้   

วัตถุประสงค์ การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาอายุ ภาวะโภชนาการ ทัศนคติต่อการบริโภคโปรตีนและพลังงาน การคล้อยตามกลุ่มอ้างอิง การรับรู้ความสามารถในการควบคุมพฤติกรรมการบริโภค และความตั้งใจในการบริโภคโปรตีนและพลังงานที่เพียงพอ และ 2) ศึกษาปัจจัยทำนายความตั้งใจในการบริโภคโปรตีนและพลังงานที่เพียงพอของผู้ป่วยที่ได้รับการฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียม   

การออกแบบการวิจัย การศึกษาครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงพรรณนาแบบภาคตัดขวาง (cross-sectional descriptive research) เพื่อศึกษาความสัมพันธ์เชิงทำนาย โดยประยุกต์ใช้ทฤษฎีพฤติกรรมตามแผนของไอเซ็นเป็นกรอบแนวคิดการวิจัย ทฤษฎีพฤติกรรมตามแผนอธิบายว่า พฤติกรรมของบุคคลส่วนใหญ่อยู่ภายใต้การควบคุมของความตั้งใจ ซึ่งปัจจัยสำคัญที่มีอิทธิพลต่อความตั้งใจ ได้แก่ ทัศนคติต่อพฤติกรรม การคล้อยตามกลุ่มอ้างอิง และการรับรู้ความสามารถในการปฏิบัติพฤติกรรม ทัศนคติต่อพฤติกรรมของบุคคลนั้นได้รับอิทธิพลจากความเชื่อและการประเมินผลลัพธ์ของการปฏิบัติพฤติกรรมนั้น และการที่บุคคลได้เรียนรู้จากประสบการณ์ชีวิต หรือได้รับการถ่ายทอดความรู้ ล้วนส่งผลต่อการมีทัศนคติที่ดี และความตั้งใจในการปฏิบัติ ซึ่งบุคคลจะมีการพิจารณาความสามารถของตนเองว่าสามารถปฏิบัติและจะควบคุมพฤติกรรมนั้นได้หรือไม่ หากบุคคลได้รับการฝึกทักษะและสร้างการรับรู้ความสามารถในการควบคุมพฤติกรรมตนเองได้อย่างเพียงพอ ก็จะส่งผลให้เกิดความตั้งใจและจะปฏิบัติพฤติกรรมนั้นสูง

การดำเนินการวิจัย กลุ่มตัวอย่างเป็นผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังระยะสุดท้ายทั้งเพศชายและเพศหญิง ที่ได้รับการฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียม จำนวน 97 คน เก็บข้อมูลระหว่างเดือนมีนาคมถึงพฤษภาคม พ.ศ. 2566 โดยเลือกแบบเฉพาะเจาะจง เกณฑ์การคัดเข้า ได้แก่ 1) ผู้ป่วยที่ได้รับการฟอกเลือดอย่างน้อย 3 เดือน 2) สามารถสื่อสารภาษาไทยได้ 3) ผู้ป่วยที่มีอายุ ≥ 60 ปี ต้องผ่านการทดสอบ 6CIT ≤ 7 คะแนน 4) มีภาวะคงที่ทางคลินิกหรือไม่มีภาวะแทรกซ้อนเฉียบพลัน เช่น ภาวะความดันโลหิตต่ำระหว่างการฟอกเลือด และสามารถรับประทานอาหารทางปากได้ โดยเก็บข้อมูลในช่วงที่ผู้ป่วยมีสัญญาณชีพคงที่ และยุติการเก็บข้อมูลเมื่อพบความผิดปกติ เครื่องมือวิจัยมีความเชื่อมั่นโดยมีค่าสัมประสิทธิ์แอลฟาของครอนบาค .67-.87 วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติบรรยาย และวิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างตัวแปรโดยใช้ Spearman rank correlation ภายหลังการตรวจสอบการกระจายของข้อมูลพบว่ามีลักษณะเป็นแบบปกติ แล้ววิเคราะห์อำนาจการทำนายโดยใช้การวิเคราะห์ถดถอยพหุคูณ

ผลการวิจัย กลุ่มตัวอย่างจำนวน 97 คน มากกว่าครึ่งเป็นเพศชาย (ร้อยละ 56.7) มีอายุเฉลี่ย 63.7 ปี (SD 14.3; อายุต่ำสุด-สูงสุด 22-86 ปี) ส่วนใหญ่จบการศึกษาระดับปริญญาตรีขึ้นไป (ร้อยละ 65.0) ประกอบอาชีพรับราชการ (ร้อยละ 68.0) รายได้เพียงพอและเหลือเก็บ (ร้อยละ 70.1) และใช้สิทธิข้าราชการหรือรัฐวิสาหกิจของตนเองหรือบุตร (ร้อยละ 77.3) ผลการศึกษาพบว่า อายุ ภาวะโภชนาการ ทัศนคติ การคล้อยตามกลุ่มอ้างอิง และการรับรู้ความสามารถในการควบคุมพฤติกรรม สามารถร่วมกันทำนายความตั้งใจในการบริโภคโปรตีนและพลังงานได้อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (F = 22.564, p < .001) โดยอธิบายความแปรปรวนได้ร้อยละ 55.4 (R² = .554, Adjusted R² = .529) และทัศนคติเป็นตัวแปรที่มีอิทธิพลสูงที่สุด รองลงมาคือ การคล้อยตามกลุ่มอ้างอิง (β = 0.228, p = .006) การรับรู้ความสามารถในการควบคุมพฤติกรรม (β = 0.250, p = .016) และอายุ (β = 0.166, p = .029) ตามลำดับ อย่างไรก็ตามภาวะโภชนาการไม่สามารถร่วมกันทำนายความตั้งใจ ได้อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ

ข้อเสนอแนะ ผลการศึกษาควรนำไปใช้ในการพัฒนาโปรแกรมที่มุ่งส่งเสริมทัศนคติ การรับรู้ ความสามารถในการควบคุมพฤติกรรม และการสนับสนุนจากกลุ่มอ้างอิง เพื่อเพิ่มความตั้งใจและนำไปสู่การบริโภคโปรตีนและพลังงานที่เพียงพอ