ปัจจัยที่มีผลต่อสมรรถนะการใช้ยาอย่างสมเหตุผลของพยาบาลเวชปฏิบัติ: การประยุกต์ใช้แบบจำลองนิเวศวิทยาเชิงสังคม

บทคัดย่อ

บทนำ การใช้ยาอย่างสมเหตุผลเป็นหลักการสำคัญที่มุ่งให้ผู้ป่วยได้รับยาที่เหมาะสมกับปัญหาสุขภาพของตน และเกิดความคุ้มค่าทั้งต่อผู้ป่วย ครอบครัว ชุมชน และระบบบริการสุขภาพ ในบริบทของหน่วยบริการปฐมภูมิซึ่งต้องดูแลทั้งภาวะเจ็บป่วยทั่วไปและโรคไม่ติดต่อเรื้อรังอย่างต่อเนื่องและมีความสำคัญอย่างยิ่ง เพราะการใช้ยาที่ไม่เหมาะสมอาจนำไปสู่เหตุการณ์ไม่พึงประสงค์จากยา ตลอดจนค่าใช้จ่ายที่ไม่จำเป็นในประเทศไทย พยาบาลเวชปฏิบัติเป็นกำลังสำคัญของบริการปฐมภูมิ ดังนั้นสมรรถนะด้านการใช้ยาอย่างสมเหตุผลของพยาบาลเวชปฏิบัติจึงไม่ใช่เพียงทักษะเฉพาะบุคคล การศึกษาปัจจัยนิเวศวิทยาเชิงสังคมที่มีผลต่อสมรรถนะการใช้ยาอย่างสมเหตุผลของพยาบาลเวชปฏิบัติ จะเป็นประโยชน์ในการเสริมสร้างสมรรถนะด้านการใช้ยาอย่างสมเหตุผลของพยาบาลเวชปฏิบัติอย่างยั่งยืน 

วัตถุประสงค์ การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาปัจจัยที่มีผลต่อสมรรถนะด้านการใช้ยาอย่างสมเหตุผลของพยาบาลเวชปฏิบัติที่ปฏิบัติงานในหน่วยบริการปฐมภูมิ โดยมีวัตถุประสงค์เฉพาะดังนี้ 1) เพื่อศึกษาสมรรถนะด้านการใช้ยาอย่างสมเหตุผลของพยาบาลเวชปฏิบัติ และ 2) เพื่อศึกษาปัจจัยนิเวศวิทยาเชิงสังคมที่ร่วมกันทำนายสมรรถนะด้านการใช้ยาอย่างสมเหตุผลของพยาบาลเวชปฏิบัติ

รูปแบบการวิจัย การวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงพรรณนาแบบภาคตัดขวางเชิงความสัมพันธ์ โดยใช้กรอบแนวคิดนิเวศวิทยาเชิงสังคม ประกอบด้วยปัจจัยระดับบุคคล ปัจจัยระดับความสัมพันธ์ระหว่างบุคคล ปัจจัยระดับองค์กร ปัจจัยระดับชุมชนและปัจจัยระดับนโยบาย 

ระเบียบวิธีวิจัย กลุ่มตัวอย่างในการศึกษาครั้งนี้คือ พยาบาลเวชปฏิบัติที่ทำงานในหน่วยบริการปฐมภูมิ จังหวัดสุพรรณบุรี จำนวน 272 คน ผู้วิจัยสุ่มแบบแบ่งชั้นตามสัดส่วนรายอำเภอ และสุ่มอย่างง่ายภายในแต่ละชั้นตามเกณฑ์การคัดเข้า ได้แก่ มีใบอนุญาตประกอบวิชาชีพการพยาบาลและการผดุงครรภ์ สำเร็จการอบรมหลักสูตรการพยาบาลเฉพาะทางระยะสั้น 4 เดือน สาขาการรักษาโรคเบื้องต้นที่สภาการพยาบาลรับรอง หรือสำเร็จการศึกษาระดับปริญญาโท สาขาการพยาบาลเวชปฏิบัติชุมชน ปฏิบัติงานเต็มเวลาในคลินิกปฐมภูมิ มีประสบการณ์ทำงานในสถานบริการดังกล่าวอย่างน้อย 1 ปี และยินยอมเข้าร่วมการวิจัย เกณฑ์การคัดออก ได้แก่ ผู้ที่มีคุณสมบัติไม่ตรงตามเกณฑ์หรือส่งแบบสอบถามไม่สมบูรณ์ กำหนดขนาดตัวอย่างโดยใช้โปรแกรม G*Power 3.1.9.6 สำหรับการวิเคราะห์ถดถอยพหุคูณ ใช้ขนาดอิทธิพลระดับปานกลาง กำหนดระดับนัยสำคัญ .05 และอำนาจการทดสอบ .80 ผู้วิจัยเพิ่มขนาดตัวอย่างร้อยละ 25 เผื่อในกรณีที่ข้อมูลไม่สมบูรณ์ เครื่องมือวิจัยเป็นแบบสอบถามที่พัฒนาขึ้นโดยผู้วิจัย ประกอบด้วย 7 ส่วน 1) ข้อมูลทั่วไปของกลุ่มตัวอย่าง 2) ปัจจัยระดับบุคคล ได้แก่ ความรู้เกี่ยวกับการใช้ยาอย่างสมเหตุผล เจตคติต่อการใช้ยาอย่างสมเหตุผล การรับรู้ความสามารถของตนเอง แรงจูงใจในการใช้ยาอย่างสมเหตุผล และความเครียดจากงานที่เกี่ยวข้องกับการสั่งมอบยาให้ผู้ป่วย 3) ปัจจัยระดับความสัมพันธ์ระหว่างบุคคล ได้แก่ การสื่อสารกับผู้ป่วย การสื่อสารกับแพทย์ การสื่อสารกับเภสัชกร และการสื่อสารกับทีมสหวิชาชีพ 4) ปัจจัยระดับองค์กร ได้แก่ นโยบายและแนวปฏิบัติ การสนับสนุนทรัพยากร การพัฒนาบุคลากร ระบบสนับสนุนการปฏิบัติงาน สภาพแวดล้อมการทำงาน และภาระงาน 5) ปัจจัยระดับชุมชน ได้แก่ การเข้าถึงยาในชุมชน ความเชื่อและวัฒนธรรมของชุมชน และเครือข่ายสุขภาพในชุมชน 6) ปัจจัยระดับนโยบาย ได้แก่ นโยบายระดับชาติ กฎหมายและระเบียบข้อบังคับทางวิชาชีพ และแนวทางการดูแลผู้ป่วย และ 7) สมรรถนะด้านการใช้ยาอย่างสมเหตุผลของพยาบาลเวชปฏิบัติ การเก็บรวบรวมข้อมูลดำเนินการระหว่างเดือนมิถุนายนถึงกันยายน พ.ศ. 2568 ที่หน่วยบริการปฐมภูมิ และในรูปแบบออนไลน์ผ่านกูเกิ้ลฟอร์ม อัตราการตอบกลับร้อยละ 100 การวิเคราะห์ข้อมูลใช้สถิติเชิงพรรณนา สัมประสิทธิ์สหสัมพันธ์ของเพียร์สัน และการวิเคราะห์ถดถอยพหุคูณแบบขั้นตอน

ผลการวิจัย กลุ่มตัวอย่างมีอายุเฉลี่ย 39.14 ปี (SD = 10.43) ส่วนใหญ่เป็นเพศหญิง (ร้อยละ 56.25) สถานภาพสมรสคู่ (ร้อยละ 56.99) สำเร็จการศึกษาระดับปริญญาตรี (ร้อยละ 95.22) มีประสบการณ์ในการดูแลผู้ป่วยโรคเรื้อรังเป็นเวลา 1–10 ปี (ร้อยละ 70.59) ผลการวิเคราะห์เชิงพรรณนาพบว่า ปัจจัยทุกระดับตามกรอบแนวคิดนิเวศวิทยาเชิงสังคมมีคะแนนเฉลี่ยอยู่ในระดับสูงถึงสูงมาก ผลการวิเคราะห์ถดถอยพหุคูณแบบขั้นตอนพบตัวแปรทำนายที่มีนัยสำคัญ 8 ตัวแปร โดยแบบจำลองสุดท้ายมีนัยสำคัญทางสถิติ (F = 71.74, p < .001) และสามารถอธิบายความแปรปรวนของสมรรถนะการใช้ยาอย่างสมเหตุผลได้ร้อยละ 67.6 (Adj. R² = .676; R = .828, R² = .686) เมื่อพิจารณาค่าน้ำหนักอิทธิพลมาตรฐาน พบว่า ภาระงานเป็นปัจจัยทำนายเชิงลบที่มีอิทธิพลมากที่สุด (β = −0.25, p < .001) รองลงมาคือ นโยบายและแนวปฏิบัติ (β = 0.22, p < .001) ความรู้เกี่ยวกับการใช้ยาอย่างสมเหตุผล (β = 0.18, p < .001) การสื่อสารระหว่างสหวิชาชีพ (β = 0.14, p = .002) ความเครียดจากงาน (β = −0.10, p = .015) การสนับสนุนระบบปฏิบัติงาน (β = 0.09, p = .028) การรับรู้ความสามารถของตนเองในการใช้ยาอย่างสมเหตุผล (β = 0.08, p = .037) และประสบการณ์ในการดูแลผู้ป่วยโรคเรื้อรัง (β = 0.07, p = .049) 

ข้อเสนอแนะ ผลการศึกษานี้สนับสนุนการพัฒนาสมรรถนะด้านการใช้ยาอย่างสมเหตุผลของพยาบาลเวชปฏิบัติผ่านยุทธศาสตร์หลายระดับ ในด้านความรู้ควรบูรณาการเนื้อหาการใช้ยาอย่างสมเหตุผลให้ชัดเจนยิ่งขึ้นทั้งในหลักสูตรก่อนปฏิบัติงานและการพัฒนาวิชาชีพอย่างต่อเนื่อง โดยเน้นการประยุกต์ใช้ความรู้ การเสริมสร้างความเชื่อมั่นในตนเอง การตัดสินใจเชิงจริยธรรม และการสื่อสารระหว่างวิชาชีพ ในด้านการปฏิบัติ ผู้บริหารควรพัฒนาระบบสนับสนุนการทำงานที่ช่วยลดผลกระทบจากภาระงานต่อการตัดสินใจใช้ยา เช่น การใช้ระบบสารสนเทศหรือระบบช่วยตัดสินใจทางคลินิกเพื่อคัดกรองความเสี่ยงด้านยา การแจ้งเตือนการใช้ยาซ้ำซ้อนหรือข้อห้ามใช้ยา และการจัดอัตรากำลังพยาบาลเพิ่มเติมในหน่วยบริการหรือช่วงเวลาที่มีความเสี่ยงสูง รวมทั้งควรปรับกระบวนการทำงานให้เอื้อต่อการประสานงานอย่างมีประสิทธิภาพ ในระดับนโยบาย ควรแปลงแนวทางการใช้ยาอย่างสมเหตุผลที่มีอยู่ให้เป็นเครื่องมือปฏิบัติที่ชัดเจน ใช้งานได้จริง และเหมาะสมกับบริบทของบริการปฐมภูมิ