ประสิทธิผลของนวัตกรรมบอร์ดเกมพัฒนาทักษะชีวิตเพื่อเสริมสร้างทัศนคติและความตั้งใจในการป้องกันการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ของนักเรียนหญิงมัธยมศึกษาตอนต้น

บทคัดย่อ

บทนํา การดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ในเด็กและเยาวชนเป็นปัญหาสาธารณสุขของประเทศไทยและทั่วโลก ปัจจบันมีแนวโน้มการเริ่มดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ในนักเรียนมัธยมศึกษาตอนต้นเพศหญิงที่เพิ่มขึ้น นำไปสู่การเพิ่มโอกาสเกิดปัญหาพฤติกรรมและติดแอลกอฮอล์ในวัยผู้ใหญ่ แม้ว่าจะมีมาตรการทางกฎหมาย การบรรจุเนื้อหาเกี่ยวกับพิษภัยของแอลกอฮอล์ในหลักสูตรการศึกษา และการดําเนินงานอนามัยโรงเรียน ในการจัดกิจกรรมบริการสุขภาพเพื่อป้องกันพฤติกรรมเสี่ยงของวัยรุ่น แต่ยังพบว่ามาตรการเหล่านี้ไม่สามารถป้องกันการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ในกลุ่มเยาวชนได้อย่างมีประสิทธิภาพ การใช้นวัตกรรมบอร์ดเกม จึงอาจเป็นแนวทางหนึ่งในการพัฒนาทักษะชีวิตเพื่อป้องกันการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์  

วัตถุประสงค์ของการวิจัย การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อเปรียบเทียบทัศนคติและความตั้งใจปฏิบัติตัว ในการป้องกันการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ ระหว่างกลุ่มทดลองและกลุ่มเปรียบเทียบในระยะก่อนการทดลอง ระยะหลังสิ้นสุดกิจกรรมการพัฒนาทักษะชีวิตด้วยบอร์ดเกม และระยะหลังสิ้นสุดกิจกรรมการอภิปรายกลุ่ม  

การออกแบบการวิจัย การศึกษาครั้งนี้เป็นแบบทดลองชนิดสองกลุ่มวัดซ้ำ มุ่งเน้นการพัฒนาทักษะชีวิตตามทฤษฎีพฤติกรรมตามแผนของเอจเซนร่วมกับการใช้กระบวนการวิศวกรสังคมตามแนวคิดวิศวกร สังคมผ่านนวัตกรรมบอร์ดูเกม โดยทฤษฎีพฤติกรรมตามแผน เชื่อว่าความตั้งใจเป็นตัวกําหนดพฤติกรรม โดยปัจจัยที่มีผลต่อความตั้งใจปฏิบัติตัวในการป้องกันการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ ประกอบด้วย 3 ปัจจัย คือ 1) ทัศนคติต่อการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ 2) บรรทัดฐานทางสังคมในการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ และ 3) การรับรู้ความสามารถในการควบคุมพฤติกรรมการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ เมื่อบุคคลได้รับการส่งเสริมทั้ง 3 ปัจจัย จะส่งผลต่อการเพิ่มความตั้งใจปฏิบัติตัวในการป้องกันการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ ผู้วิจัยได้นําแนวคิดดังกล่าวมาออกแบบกิจกรรมในโปรแกรมส่งเสริมทักษะชีวิตในการป้องกันการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ผ่านบอร์ดเกม เป็นเวลา 12 สัปดาห์ ประกอบด้วย 5 กิจกรรม โดยเป็นกิจกรรมการเรียนรู้ผ่านบอร์ดเกม 4 กิจกรรม และ กิจกรรมที่ 5 เป็นการอภิปรายกลุ่ม ดังนี้ กิจกรรมที่ 1 การเล่นบอร์ดเกม "รู้จริงเรื่องแอลกอฮอล์" ให้ความรู้เกี่ยวกับเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ กิจกรรมที่ 2 การเล่นบอร์ดเกม คิดดี เลือกถูกทางอนาคตไกล" ส่งเสริมทัศนคติต่อการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์และบรรทัดฐานทางสังคมจากการใช้สถานการณ์การ์ตูน กิจกรรมที่ 3 และ 4 การเล่นบอร์ดเกม "Say No ไม่เสียเพื่อน" ฝึกทักษะปฏิเสธและหลีกเลี่ยงการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ เพื่อสร้างเสริมความตั้งใจที่จะปฏิบัติตัวในการป้องกันการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ และกิจกรรมที่ 5 การอภิปรายกลุ่มเกี่ยวกับการจัดการตนเองในการหลีกเลี่ยงการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ และให้คําแนะนําเกี่ยวกับแนวทางการจัดการอุปสรรคที่เกิดขึ้น  

วิธีดําเนินการวิจัย กลุ่มตัวอย่างเป็นนักเรียนมัธยมศึกษาตอนต้นเพศหญิง จากโรงเรียนมัธยมศึกษาตอนต้น 2 แห่งหนึ่งในจังหวัดสุราษฎร์ธานี สุ่มตัวอย่างแบบหลายขั้นตอนจำนวน 70 คน สุ่มเข้ากลุ่มทดลอง และกลุ่มเปรียบเทียบกลุ่มละ 35 คน โดยมีคุณสมบัติตามเกณฑ์การคัดเข้า ได้แก่ 1) อายุ 11-15 ปี 2) สามารถพูดคุยสื่อสาร อ่านออกและเข้าใจภาษาไทย 3) ไม่มีประวัติการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ และ 4) ยินดีเข้าร่วมการวิจัย กําหนดขนาดตัวอย่างตามหลักการวิเคราะห์อํานาจการทดสอบด้วยโปรแกรม G*Power เครื่องมือวิจัย ได้แก่ 1) นวัตกรรมบอร์ดเกมพัฒนาทักษะชีวิตเพื่อป้องกันการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ 2) คู่มือการเล่น 3) แบบสอบถามข้อมูลทั่วไป 4) แบบวัดทัศนคติต่อการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ และ 5) แบบวัดความตั้งใจปฏิบัติตัวในการป้องกันการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ เก็บรวบรวมข้อมูลในช่วงเดือน พฤศจิกายน พ.ศ. 2567 ถึง มกราคม พ.ศ. 2568 วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติเชิงพรรณนาและเปรียบเทียบ คะแนนทัศนคติและความตั้งใจในการป้องกันการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ด้วยการวิเคราะห์ความแปรปรวน ร่วมสองทางแบบวัดซ้ำ และเปรียบเทียบความแตกต่างเป็นรายคู่ด้วยสถิติ Bonferroni  

ผลการวิจัย กลุ่มตัวอย่างเป็นนักเรียนหญิงมัธยมศึกษาตอนต้นที่มีอายุระหว่าง 12-15 ปี การพักอาศัยอยู่ร่วมกับครอบครัวของกลุ่มทดลองและกลุ่มเปรียบเทียบคิดเป็นร้อยละ 42.86 และ 45.71 ตามลําดับ และการไม่มีคนในครอบครัวดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ของกลุ่มทดลองและกลุ่มเปรียบเทียบคิดเป็นร้อยละ 51.43 และ 34.29 ตามลําดับ ผลการวิเคราะห์ความแปรปรวนร่วมสองทางแบบวัดซ้ำ (Two-way ANOVA with repeated measures) พบว่า ทัศนคติต่อการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ของกลุ่มทดลอง ในระยะก่อนการทดลอง ระยะหลังสิ้นสดกิจกรรมการพัฒนาทักษะชีวิตด้วยบอร์ดเกม และระยะสิ้นสุดกิจกรรมการอภิปรายกลุ่ม แตกต่างกันอย่างมีนัยสําคัญทางสถิติ (F = 14.870, ps.001 ) โดยมีขนาดอิทธิ์พล เท่ากับ 0.18 ปฏิสัมพันธ์ ระหว่างช่วงเวลาและโปรแกรมฯ ไม่มีผลต่อทัศนคติต่อการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์อย่างมีนัยสําคัญทางสถิติ (F = 0.090, p =.760) ขนาดอิทธิพล เท่ากับ 0.00 และเมื่อวิเคราะห์ผลระหว่างกลุ่ม พบว่า ทัศนคติต่อ การดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ระหว่างกลุ่มทดลองและกลุ่มเปรียบเทียบ แตกต่างกันอย่างมีนัยสําคัญทางสถิติ (F = 174.750, p<.001) โดยมีขนาดอิทธิพล เท่ากับ 0.72 การเปรียบเทียบความแตกต่างเป็นรายคู่ พบว่า คะแนนเฉลี่ยทัศนคติต่อการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ก่อนการทดลองกับหลังสิ้นสุดกิจกรรมการพัฒนาทักษะชีวิตด้วยบอร์ดเกม และหลังสิ้นสุดกิจกรรมการอภิปรายกลุ่ม แตกต่างกันอย่างมีนัยสําคัญทางสถิติ (MD = 1.99, p =.003 และ MD = 3.24, P <.001 ตามลําดับ) ในขณะที่หลังสิ้นสุดกิจกรรมการพัฒนาทักษะชีวิตด้วยบอร์ดเกม และหลังสิ้นสุดกิจกรรมการอภิปรายกลุ่ม ไม่มีความแตกต่างกันอย่างมีนัยสําคัญทางสถิติ (MD = 1.26, p =.270)  

สำหรับความตั้งใจปฏิบัติตัวในการป้องกันการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ของกลุ่มทดลอง พบว่า ในระยะก่อนการทดลอง ระยะหลังสิ้นสุดกิจกรรมการพัฒนาทักษะชีวิตด้วยบอร์ดเกม และระยะสิ้นสุด กิจกรรมการอภิปราย แตกต่างกันอย่างมีนัยสําคัญทางสถิติ (F = 6.230, .p=.020) โดยมีขนาดอิทธิพล เท่ากับ 0.09 ปฏิสัมพันธ์ระหว่างช่วงเวลาและโปรแกรมฯ ไม่มีผลต่อความตั้งใจปฏิบัติตัวในการป้องกันการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์อย่างมีนัยสําคัญทางสถิติ (F = 1.870, p =.180) ขนาดอิทธิพล เท่ากับ 0.03 และ เมื่อวิเคราะห์ผลระหว่างกลุ่ม พบว่า ความตั้งใจปฏิบัติตัวในการป้องกันการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ระหว่างกลุ่มทดลองและกลุ่มเปรียบเทียบ แตกต่างกันอย่างมีนัยสําคัญทางสถิติ (F = 149.440, p<.001) โดยมี ขนาดอิทธิพล เท่ากับ 0.69 เมื่อเปรียบเทียบเป็นรายคู่ พบว่า คะแนนเฉลี่ยความตั้งใจปฏิบัติตัวในการป้องกันการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ก่อนการทดลอง แตกต่างกับหลังสิ้นสุดกิจกรรมการพัฒนาทักษะชีวิตด้วยบอร์ดเกม ไม่มีความแตกต่างกันอย่างมีนัยสําคัญทางสถิติ (MD = 1.34, p .350) แต่แตกต่างจากหลังสิ้นสุดกิจกรรม การอภิปรายกลุ่ม (MD 1.34, p < .001) และในระยะหลังสิ้นสุดกิจกรรมการพัฒนาทักษะชีวิตด้วย บอร์ดเกม แตกต่างจากระยะหลังสิ้นสุดกิจกรรมการอภิปรายกลุ่ม อย่างมีนัยสําคัญทางสถิติ (MD = 2.71, p.009)  

ข้อเสนอแนะ พยาบาลเวชปฏิบัติชุมชนและบุคลากรทางสาธารณสุขสามารถนํารูปแบบโปรแกรม และนวัตกรรมบอร์ดเกมไปประยุกต์ใช้ในการจัดกิจกรรมบริการสุขภาพเสริมสร้างทักษะชีวิตเพื่อเพิ่มทัศนคติ และความตั้งใจปฏิบัติตัวในการป้องกันการดื่มเครี่องดื่มแอลกอฮอล์ในนักเรียนหญิงระดับมัธยมศึกษาตอนต้น ซึ่งนักเรียนมีโอกาสที่จะมีพฤติกรรมการป้องกันการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ได้ รวมทั้งการจัดกิจกรรมเพื่อส่งเสริม และแนะแนวทางแก่ครูสุขศึกษาในการนำบอร์ดเกมนี้ไปประยุกต์ใช้