ผลของโปรแกรมการฟื้นตัวหลังผ่าตัดโดยเร็วต่อการทำหน้าที่ของลำไส้และการฟื้นตัวในผู้ป่วยหลังผ่าตัดไส้ติ่งแบบเปิด

บทคัดย่อ

บทนำ ภาวะไส้ติ่งอักเสบเฉียบพลันพบได้บ่อยที่สุดในผู้ป่วยที่มีอาการปวดท้องเฉียบพลัน การผ่าตัดไส้ติ่งแบบเปิดภายใต้ยาระงับความรู้สึกแบบทั่วร่างกายเป็นการรักษาที่มีมาตรฐานและใช้ในวงกว้าง อย่างไรก็ตามในระยะหลังผ่าตัด ภาวะแทรกซ้อนที่พบบ่อยที่สุด คือ ภาวะลำไส้หยุดเคลื่อนไหวหลังผ่าตัด ซึ่งเกิดจากหลายสาเหตุ เช่น การสัมผัสลำไส้โดยตรงขณะผ่าตัด ฤทธิ์ของยาระงับความรู้สึก หรือยาแก้ปวดกลุ่ม Opioids ที่มีผลต่อการยับยั้งการเคลื่อนไหวของลำไส้ หรือการเคลื่อนไหวร่างกาย ที่ล่าช้าจากอาการอ่อนล้าหลังผ่าตัด ส่งผลให้ลำไส้ไม่บีบตัว ผู้ป่วยจึงมีอาการปวดแน่นท้อง คลื่นไส้ อาเจียน ไม่เรอ หรือไม่พบเสียงการเคลื่อนไหวของลำไส้ จึงต้องได้รับการรักษาด้วยยาเพิ่มการเคลื่อนไหวของลำไส้หรือใส่สายระบายทางจมูก ปัจจุบันโปรแกรมการส่งเสริมการฟื้นตัวเพื่อลดภาวะลำไส้หยุดเคลื่อนไหว หลังผ่าตัดในผู้ป่วยหลังผ่าตัดไส้ติ่งแบบเปิดมีค่อนข้างจำกัด และยังไม่มีความชัดเจนในการนำไปใช้จริง ในทางปฏิบัติและขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย เช่น ชนิดของแผลผ่าตัด ระยะเวลาการเริ่มลุกเดิน รวมถึงมีโอกาส เกิดภาวะแทรกซ้อนหลังผ่าตัด การศึกษาที่ผ่านมาพบว่า การเคลื่อนไหวร่างกายโดยเร็วหลังผ่าตัดเป็นแนวปฏิบัติที่ดีที่สุดและมีผลช่วยให้ลำไส้กลับมาเคลื่อนไหวได้เร็วขึ้น ดังนั้น ผู้วิจัยจึงพัฒนาโปรแกรมการฟื้นตัวหลังผ่าตัดโดยเร็วที่ส่งเสริมให้ผู้ป่วยมีการกระตุ้นการเคลื่อนไหวโดยเร็วอย่างเป็นระบบ เพื่อช่วยกระตุ้นการทำงานของลำไส้และส่งเสริมการฟื้นตัวหลังผ่าตัด

วัตถุประสงค์ การศึกษาครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาผลของโปรแกรมการฟื้นตัวหลังผ่าตัด โดยเร็วต่อการทำหน้าที่ของลำไส้และการฟื้นตัวในผู้ป่วยหลังผ่าตัดไส้ติ่งแบบเปิด

การออกแบบการวิจัย การศึกษาครั้งนี้เป็นการวิจัยกึ่งทดลองแบบสองกลุ่มวัดผลซ้ำ ผู้วิจัยนำแนวคิด หลักพยาธิสรีรวิทยา การเกิดภาวะลำไส้หยุดการเคลื่อนไหวหลังผ่าตัดเป็นแนวทางในการศึกษา

การดำเนินการวิจัย กลุ่มตัวอย่างเป็นผู้ป่วยทั้งเพศชายและหญิง 62 คนที่ได้รับการผ่าตัดไส้ติ่งแบบเปิดที่โรงพยาบาลแห่งหนึ่ง ในจังหวัดอุบลราชธานี คัดเลือกกลุ่มตัวอย่างแบบเจาะจงตามเกณฑ์คัดเข้า คือ 1) อายุ 18 ปีขึ้นไป กรณีที่อายุ 60 ปีขึ้นไป ต้องมีการรู้คิดปกติจากการประเมินภาวะพร่องการคิดรู้ 2) เข้ารับการผ่าตัดไส้ติ่งแบบเปิดชนิดธรรมดาหรือไส้ติ่งแตก โดยมีระยะเวลาอยู่ที่หอผู้ป่วยอย่างน้อย 6 ชั่วโมงก่อนผ่าตัด และ 3) ได้รับยาระงับความรู้สึกทั่วร่างกายในขณะผ่าตัด เกณฑ์คัดออก คือ 1) เป็นโรคไส้ติ่งอักเสบเฉียบพลันที่มีภาวะฉุกเฉินต้องทำการผ่าตัดอย่างรีบด่วน (true emergency case) ซึ่งไม่ได้เตรียมผู้ป่วยก่อนผ่าตัดที่หอผู้ป่วย 2) ได้รับการผ่าตัดช่องท้องด้วยโรคอื่นร่วมกับการผ่าตัดไส้ติ่งอักเสบในการผ่าตัดครั้งเดียวกัน และ 3) มีปัญหาโรคกระดูกและกล้ามเนื้อก่อนและหลังการผ่าตัด เช่น กระดูกหรือสะโพกหัก ข้อเคลื่อน โรคกล้ามเนื้ออ่อนแรง หมอนรองกระดูกทับเส้นประสาท โรคพาร์กินสัน มีข้อจำกัดการเคลื่อนไหวร่างกาย เช่น อัมพาตทั้งตัวหรือครึ่งซีก ผู้ป่วยที่สูญเสียขา 4) ได้รับการวินิจฉัยโรคทางสุขภาพจิต เช่น depression, schizophrenia, bipolar, panic, alcohol withdrawal และ 5) หญิงตั้งครรภ์ แบ่งเป็นกลุ่มควบคุม 31 คน และกลุ่มทดลอง 30 คน เริ่มโปรแกรมตั้งแต่ก่อนผ่าตัด 6 ชั่วโมง และกระตุ้นให้เคลื่อนไหวหลังผ่าตัดโดยจัดให้เคลื่อนไหวบนเตียง ข้างเตียง และนอกเตียง เก็บข้อมูลด้วยแบบบันทึกข้อมูลทั่วไป ข้อมูลการเจ็บป่วยและการรักษา แบบประเมินการฟื้นตัวด้านการทำหน้าที่ของลำไส้และแบบประเมินคุณภาพการฟื้นตัวหลังผ่าตัด เก็บรวบรวมข้อมูลในกลุ่มควบคุมก่อนวิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติ Chi-Square, Fisher’s exact test, Independent Sample t-test, Mann-Whitney 12 U test และ Two-Way Repeated Measures ANOVA ช่วงเวลาหลังผ่าตัด 12, 24 และ 36 ชั่วโมง

ผลการวิจัย กลุ่มตัวอย่างอยู่ในวัยผู้ใหญ่ตอนกลาง (อายุ 45-59 ปี) มากที่สุดประมาณร้อยละ 30 ทั้งสองกลุ่มมีภาวะลำไส้หยุดการเคลื่อนไหวหลังผ่าตัด แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p=.005) โดยกลุ่มทดลองมีอัตราเกิดภาวะลำไส้หยุดเคลื่อนไหวหลังผ่าตัดน้อยกว่ากลุ่มควบคุม (ร้อยละ 10 และ 41.94 ตามลำดับ) สอดคล้องกับคะแนนเฉลี่ยการทำหน้าที่ของลำไส้ในกลุ่มทดลองสูงกว่ากลุ่มควบคุมทุกช่วงเวลา โดยทั้งสองกลุ่มแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (F=4.034, p=.049) และมีการเปลี่ยนแปลงดีขึ้นอย่างต่อเนื่องตามช่วงเวลาหลังผ่าตัด 12, 24 และ 36 ชั่วโมง อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (F=77.659, p<.001) เมื่อเปรียบเทียบรายคู่ พบความแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติในทุกคู่ช่วงเวลา (p<.001) อย่างไรก็ตาม ไม่พบปฏิสัมพันธ์ระหว่างโปรแกรมกับช่วงเวลาอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (F=2.801, p=.065) ขณะที่คะแนนเฉลี่ยการฟื้นตัวหลังผ่าตัดโดยรวมระหว่างกลุ่มทดลองและกลุ่มควบคุม ไม่มีความแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (F=.028, p=.869) แต่มีการเปลี่ยนแปลงดีขึ้นอย่างต่อเนื่องตามช่วงเวลาหลังผ่าตัด 12, 24 และ 36 ชั่วโมง อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (F=111.459, p<.001) เมื่อเปรียบเทียบรายคู่พบความแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติในทุกคู่ช่วงเวลา (p<.001) แต่ไม่พบปฏิสัมพันธ์ระหว่างโปรแกรมกับช่วงเวลาอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (F=0.159, p=.853)

ข้อเสนอแนะ พยาบาลควรประยุกต์ใช้โปรแกรมนี้ในการดูแลผู้ป่วยที่ได้รับการผ่าตัดไส้ติ่งแบบเปิด โดยให้คำแนะนำตั้งแต่ในระยะก่อนผ่าตัดและจัดกิจกรรมเคลื่อนไหวร่างกายโดยเร็วหลังผ่าตัดตั้งแต่บนเตียง ข้างเตียงและนอกเตียงอย่างต่อเนื่องและมีแบบแผน เพื่อส่งเสริมการทำหน้าที่ของลำไส้ และการฟื้นตัวด้านการทำหน้าที่ของร่างกายหลังผ่าตัด การศึกษาครั้งต่อไป เสนอแนะให้พัฒนาโปรแกรมในรูปแบบแอปพลิเคชันมือถือ พร้อมคู่มือออนไลน์ เพื่อเพิ่มความสะดวกในการปฏิบัติกิจกรรมของผู้ป่วย